Điều đáng nói, những giếng nước ngầm gần đây được người dân sử dụng trong sản xuất rất lớn. Nước ngầm đang cạn kiệt và đứng trước nguy cơ nhiễm mặn, thông tầng đang đến rất gần.
Khai thác tràn lan
Cà Mau đang là địa phương dẫn đầu ĐBSCL về khai thác nước ngầm với 137.988 giếng đang sử dụng, tổng công suất gần 400.000m3/ngày. Dẫn đầu về khai thác nước ngầm là TP Cà Mau 67.608m3/ngày, huyện Trần Văn Thời 61.188m3/ngày, huyện Đầm Đơi 48.178m3/ngày đêm... Đặc biệt, xã Tắc Vân, TP Cà Mau có mật độ khai thác cao chóng mặt: 252 giếng/km2.
Theo Sở Tài nguyên Môi trường (TNMT) Cà Mau, dự án đưa nước ngọt từ Hậu Giang về Cà Mau phục vụ sản xuất, sinh hoạt đã phá sản từ nhiều năm qua, chính vì vậy đối với người dân trong tỉnh nước ngầm là nguồn nước ngọt chính để phục vụ sinh hoạt lẫn sản xuất trên toàn địa bàn.
Cũng cảnh ngộ với Cà Mau, Bạc Liêu chỉ có một số ít hộ dân thuộc huyện Hồng Dân sử dụng nước kinh mương để sinh hoạt, còn lại tất cả đều lấy nước ngọt từ... lòng đất. Theo thống kê chưa đầy đủ của Sở TNMT Bạc Liêu, toàn tỉnh có trên 96.168 giếng ngầm.
Tại Sóc Trăng có 75.000 giếng khai thác nước ngầm, trong đó có 59.000 giếng người dân tự khai thác. Số giếng còn lại do Cty Cấp nước, Chi cục Hợp tác xã và Phát triển nông thôn và các cơ sở sản xuất kinh doanh khai thác và sử dụng.
Không riêng gì vùng thiếu nước ngọt người dân khai thác nước ngầm mà những vùng khác người dân cũng khai thác nước ngầm để sản xuất. Tại vùng Bán đảo Cà Mau, hầu hết những hộ dân nuôi tôm công nghiệp, bán công nghiệp đều khoang giếng nước để lấy nước ngọt hòa lẫn với nước mặn để điều hòa độ mặn nuôi tôm. Ngay cả những nhà máy chế biến thủy sản trên địa bàn này cũng khoan giếng nước ngầm để sử dụng trong sản xuất mà không có nguồn nước nào khác để thay thế.
Hiện tất cả các tỉnh ven biển ĐBSCL đều thông qua đề án thu phí nước sinh hoạt, nước thải, nước ngầm, nhưng thực tế thì chỉ mới thu phí các cơ sở sản xuất nước đá tinh khiết, tiệm rửa xe máy, xe ô tô. Lâu dần thành quen, chuyện khai thác nước ngầm trở thành bình thường, ai cũng biết và chẳng ai quan tâm đến ngoài những nhà chuyên môn trong lĩnh vực này.
Nguy cơ thông tầng đến rất gần
Ông Nguyễn Văn Thanh, Phó Giám đốc Sở TNMT Sóc Trăng cảnh báo: Thực tế quan trắc động thái mực nước tại TP.Sóc Trăng cho thấy mực nước tĩnh tầng số 9 (từ 307m - 376m) suy giảm 4,85m; tầng 8 (từ 157m - 307m) giảm gần 2m. “Đến một lúc nào đó nếu khai thác một cách tràn lan, ồ ạt sẽ đến mực nước chết hoặc thông tầng làm cho không còn nước ngọt để khai thác nữa” - Ông Thanh cảnh báo.
Theo các nhà khoa học, sự phân bố của các khối nước mặn (ngầm) ở ĐBSCL phức tạp cả về diện và theo chiều sâu. Nhiều nơi, các tầng chứa nước ngọt và nước mặn nằm đan xen nhau. Trong khi đó, việc khai thác, sử dụng nước ngầm tại ĐBSCL chưa khoa học, còn rất lãng phí. Do đó nguy cơ nhiễm mặn và ô nhiễm nguồn nước rất cao.
ĐBSCL hiện có hàng ngàn giếng khai thác nước ngầm hư hỏng, không còn sử dụng. Trong đó, Cà Mau có 3.238 giếng, Bạc Liêu 1.700 giếng, Trà Vinh 1.600 giếng... Những giếng nước này đang bị bỏ phế, không được trám, lấp đúng kỹ thuật dẫn đến nguy cơ sụp, lún tầng khai thác, suy thoái tầng nước, nhiễm mặn, ô nhiễm nguồn nước ngầm rất lớn...
Ông Khưu Lễ, Phó Giám đốc Sở TNMT Bạc Liêu đưa ra cảnh báo: “Người dân Bạc Liêu hầu hết sử dụng nguồn nước ngầm dùng trong sinh hoạt, sản xuất. Do vậy nếu nguồn nước này bị ô nhiễm hay bị thông tầng sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sản xuất. Hiện nay theo kết quả quan trắc vào mùa hạn Bạc Liêu bị tụt đến 10m so với năm 1997, nhiều nơi khoan đến 100m vẫn chưa thấy nước ngọt”.
Sử dụng hợp lý nguồn nước ngầm được Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng lập đề án từ năm 2009. Tuy nhiên, tiến độ triển khai rất chậm. Trong khi đó, việc sử dụng nước mưa thông qua bộ lọc để dùng trong sinh hoạt vừa tiện lợi vừa ít tốn kém vẫn chưa đươc người dân chú ý đến.
Các nhà quản lý, khoa học nhận định: Vấn đề cấp bách hiện nay là phải phải bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá nếu không thì sẽ ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống người dân, đến kinh tế, xã hội ở tững vủng. Gấp rút khảo sát, đánh giá có hệ thống hiện trạng nước ngầm toàn vùng để đưa ra chính sách quản lý hợp lý. Nhanh chóng lập đề án quy hoạch khai thác và sử dụng nước trên địa bàn; quản lý chặt chẽ việc khai thác tránh thay đổi chất lượng nước. Ngăn chặn ngay tình khai thác quá mức làm sụt giảm tầng nước ngầm, lún mặt đất...
Nước ngầm không phải là tài nguyên vô tận. Nó không thể khôi phục được nếu như tốc độ khoan giếng nước nhanh và tràn lan như hiện nay. Ngành TNMT đã liên tiếp phát đi cảnh báo, nhưng xem ra chính quyền và cả người dân chưa thật sự quan tâm. Mai này sẽ ra sao nếu nguồn nước ngầm bị cạn kiệt? Câu hỏi này đặt ra ngay bây giờ vẫn chưa phải là sớm.