Sau khi Nhật đảo chính Pháp (9-3-1945), tháng 4-1945, Chính phủ bù nhìn thân Nhật Trần Trọng Kim được dựng lên. Ngày 20-7-1945, Nhật mị dân bằng cách giao việc quản lý hành chính Hà Nội cho người Việt. Cụ Trần Văn Lai được giao làm Đốc lý trong hoàn cảnh đó.
|
| Quảng trường Ba Đình. |
Là một người yêu nước, giàu tinh thần dân tộc nên cụ Lai nhận chức Đốc lý một cách có chủ ý. Ngay sau khi nhận chức, việc đầu tiên mà cụ làm là “công cuộc tẩy trừ vết tích thực dân Pháp", bằng việc cho hạ tượng tên thực dân Paul Bert cạnh Tòa Thị chính, tượng "Mụ đầm xòe" ở vườn hoa Cửa Nam và đài kỷ niệm lính khố xanh ở phố Hàng Trống... Lúc này, các phố Hà Nội đều mang tên người Pháp hoặc những người Việt làm tay sai cho chế độ thực dân. Cụ Lai đã dành nhiều thời gian, tâm sức đổi lại toàn bộ. Đại lộ Boulevard Carnot được đổi lại thành phố Phan Đình Phùng; phố Boulevard Gambetta được đổi thành phố Trần Hưng Đạo; phố Henri D’ Orleans đổi thành phố Phùng Hưng; phố Francis Ganier đổi hành phố Đinh Tiên Hoàng… Vườn hoa Puginier trước Phủ Toàn quyền được cụ đổi tên thành Vườn hoa Ba Đình để kỷ niệm Khởi nghĩa Ba Đình ở Nga Sơn (Thanh Hóa) - một cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của phong trào Cần Vương chống Pháp.
Ngày 2-9-1945, cuộc cách mạng “long trời, lở đất” do Đảng ta lãnh đạo đã thành công, giành chính quyền về tay nhân dân trên cả nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc Tuyên ngôn Độc lập tại khu vực này. Từ đó, nhân dân cả nước gọi Vườn hoa Ba Đình là Quảng trường Ba Đình. Quảng trường Ba Đình trở thành quảng trường quan trọng nhất của đất nước, nơi diễn ra mọi lễ diễu binh, diễu hành nhân các sự kiện lớn của quốc gia, dân tộc. Các tên gọi của một số địa danh khác như: Hội trường Ba Đình, quận Ba Đình (Hà Nội) cũng có nguồn gốc từ việc lấy Quảng trường Ba Đình làm trung tâm.
Đến nay, sau gần 70 năm các tên phố Hà Nội được thay đổi, chúng ta càng thấy rõ hơn tầm nhìn của cụ Trần Văn Lai. Những tên phố Hà Nội không lộn xộn như ở các thành phố khác mà đều được đặt một cách có ý tưởng rõ nét. Khu trung tâm quanh Hồ Gươm là tên các vị vua Đinh, Lý, Lê (Ngô Quyền, Đinh Tiên Hoàng, Lý Thái Tổ, Lê Thái Tổ…). Xa hơn về phía đường Trần Hưng Đạo là khu vực của các danh tướng thời Trần. Còn dọc sông Hồng là những tên phố như: Vạn Kiếp, Bình Than, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, đều là tên của những vị tướng và những trận thủy chiến nổi tiếng thời Trần.
Cụ Trần Văn Lai là một trong bốn nhân sĩ Hà Nội được Bác Hồ tặng ra-đi-ô. Khi được mời ra giúp đỡ Chính phủ cách mạng, cụ được cử làm Thứ trưởng Bộ Thương binh - Xã hội, rồi làm Phó chủ tịch Ủy ban Hành chính thành phố Hà Nội.
Bài và ảnh: Trúc Linh