Chúng tôi về Yên Trị để được hàn huyên với lão nông đặc biệt này. Trong ngôi nhà xây dở dang, ông Nam sôi nổi kể cho chúng tôi nghe về cuộc đời chìm nổi của mình. Vốn quê ở xã Trực Cường, huyện Trực Ninh (Nam Định) nhưng vì hoàn cảnh gia đình, ông phải rời xa quê nhà lên làm ăn ở Yên Trị vào năm 1986. Cũng trên mảnh đất này ông đã gặp bà Đinh Thị Tỵ. Hai số phận đều gặp trắc trở trong chuyện gia đình nên dễ dàng cảm thông với nhau rồi nên duyên vợ chồng, chung tay gây dựng một mái ấm hạnh phúc trên mảnh đất nghèo Yên Trị, nhưng thấm đậm tình người. Dẫu vậy trong sâu thẳm lòng mình, ông Nam vẫn không nguôi ngoai nỗi nhớ quê nhà, nơi có nghề làm cây cảnh truyền thống. Trong nỗi nhớ quê da diết, "dòng máu nghệ nhân" cây cảnh trong ông lại tuôn chảy trên quê mới. Ông bảo, hàng chục năm nay cứ rỗi lúc nào là ông lại đi sưu tầm, cắt tỉa, uốn sửa cây cảnh không biết chán. Bao nhiêu tâm huyết, tình cảm, ông Nam đều dồn vào những tác phẩm nghệ thuật sinh vật cảnh để tặng các cơ quan nhà nước hoặc các tổ chức quốc tế có trụ sở ở Thủ đô Hà Nội. Do vậy những tác phẩm của ông thường tập trung vào các chủ đề ca ngợi Bác Hồ, quê hương, tình đoàn kết hữu nghị quốc tế...
Với lòng ngưỡng mộ Bác Hồ kính yêu, ông Nam đã bỏ ra bốn năm trời (1994 - 1998) để vào sưu tầm một cây sanh cổ thụ về trồng lại rồi uốn, tỉa và kết thành chữ "Bác Hồ vĩ đại". Tiếng lành đồn xa, Giám đốc Trung tâm Kiến trúc phong cảnh Việt Nam là bà Thủy (do thời gian khá lâu nên ông Nam không nhớ đầy đủ tên họ của bà Thủy) về tận nơi để mua tác phẩm này tặng cho thầy, trò Trường khiếm thị Nguyễn Đình Chiểu. Cảm động trước tấm lòng hảo tâm của bà Thủy với những người khiếm thị, ông Nam đã thay đổi ý định, thay vì đưa tác phẩm đầu tay đặt trong khu vực Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh về đặt trong khuôn viên Trường Nguyễn Đình Chiểu, để thầy trò nhà trường được gần gũi với thiên nhiên và luôn cảm nhận được tình cảm yêu thương của Bác Hồ đối với những số phận không may mắn như họ. Cũng trong dịp đó, khi cả nước đang chuẩn bị cho Hội nghị các nước ASEAN tại Việt Nam, ông lại âm thầm uốn một cây sanh có dòng chữ ASEAN dưới tán lá hình bán cầu tượng trưng cho một ASEAN gắn bó đoàn kết và phát triển. Sau khi hoàn thiện tác phẩm, ông lên Văn phòng Chính phủ trình bày nguyện vọng được trao tác phẩm đặc biệt này tặng Hội nghị. Trước tấm lòng chân thành và sự nhiệt tình của ông, Văn phòng Chính phủ đã cho xe ô-tô về tận Yên Trị nhận cây, coi đây là một trong những món quà quý góp phần vào thành công của Hội nghị các nước ASEAN tổ chức tại Việt Nam lần đó.
Được động viên, khuyến khích kịp thời, ông Nam mạnh dạn làm chín chậu trúc cảnh (mỗi chậu gồm năm cây trúc vàng uốn hình năm con rồng cuộn vào nhau) trao tặng Đại sứ quán các nước thành viên ASEAN. Các bạn quốc tế đều bất ngờ, cảm động và có thư cảm ơn ngay khi nhận được món quà tặng đầy ý nghĩa của ông Nguyễn Văn Nam. Bức thư của ngài U-Khin-Aunga, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Liên bang Mi-an-ma tại Việt Nam có đoạn viết: "Đây là món quà mang đậm nét dân tộc và rất có ý nghĩa. Tôi xin hoan nghênh tấm lòng, tình cảm hữu nghị của ông, xin gửi tới ông lời cảm ơn chân thành và lời chào hữu nghị.". Được biết, mỗi khi có sự kiện chính trị quốc tế nào được tổ chức tại Hà Nội và trong điều kiện có thể được, ông Nam đều gửi tặng cây cảnh mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam như Hội nghị thượng đỉnh các nước nói tiếng Pháp, được Đại sứ quán Pháp gửi thư cảm ơn "về những tình cảm quý báu mà ông đã dành cho Hội nghị" (tháng 11- 1997); trong dịp kỷ niệm 50 năm và 55 năm Quốc khánh Trung Quốc, ông đều gửi tặng cây cảnh, được Đại sứ quán nước bạn gửi thư cảm ơn và tặng bộ ấm chén cùng chiếc bình bằng gốm Tử Sa. Biết tin, có nhiều người chơi đồ cổ đến mua, trả giá hàng chục triệu đồng, nhưng ông không bán mà coi đó như một báu vật phải gìn giữ, lưu truyền cho đời sau. Bởi ông cho rằng món quà đó còn là sự giao lưu giữa hai nền văn hóa truyền thống Việt Nam và Trung Quốc.
Qua quan sát chúng tôi thấy, chất liệu chủ yếu để ông Nam sáng tạo các tác phẩm nghệ thuật sinh vật cảnh vẫn là cây trúc vàng (còn gọi là tre đằng ngà, tre ngà). So với các loại cây đa, sanh, si thì cây trúc vàng khó tạo dáng hơn nhiều. Khi chúng tôi hỏi: - Tại sao ông lại chọn loại cây "khó tính" này?. Ông bộc bạch tâm sự: "- Đúng là cây trúc vàng rất khó tạo dáng vì nó giòn và đơn điệu nhưng nó là hồn cốt của nông dân, nông thôn Việt Nam. Trong những ngày xa quê đi lập nghiệp ở xứ người, tôi vẫn nhớ về lũy tre làng của miền quê yên bình vùng đồng bằng sông Hồng - nơi tôi sinh ra và lớn lên. Những lũy tre ấy đã chở che bao bọc và nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ người dân quê tôi. Hơn thế nữa, cây tre ngà còn gắn với truyền thuyết "Thánh Gióng nhổ bụi tre ven đường để đánh giặc Ân", khẳng định ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam, chiến đấu và chiến thắng giặc ngoại xâm bằng bất kỳ loại vũ khí nào!". Phải chăng xuất phát từ những suy nghĩ đó mà ông Nam đã dành hết tâm huyết, thời gian để tạo nên những tác phẩm nghệ thuật mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam. Điển hình là tác phẩm "Tam long chầu ngọc" đặt tại khuôn viên Bảo tàng dân tộc học, có sức hấp dẫn, thu hút khách tham quan trong nước và quốc tế; được Giám đốc Nguyễn Văn Huy gửi thư cảm ơn và khẳng định: "- Món quà này thể hiện tình cảm cao quý của ông đối với di sản văn hóa dân tộc". Tại triển lãm Cây tre Việt Nam, tổ chức ở Bảo tàng Quân chủng Phòng không - Không quân (PKKQ), tháng 1 - 2002, tác phẩm "Long giáng" của ông Nam được đông đảo khách tham quan đánh giá là rất độc đáo. Sau triển lãm ông Nam đã trao tác phẩm "Long giáng" tặng Quân chủng PKKQ để đặt trong Khu tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ PKKQ, trên đường Trường Chinh - Hà Nội để tỏ lòng tôn kính các Anh hùng, liệt sĩ đã hy sinh cho nền độc lập dân tộc và cuộc sống hạnh phúc, yên bình của nhân dân.
Kể từ khi tặng tác phẩm đầu tiên cho Trung tâm Kiến trúc phong cảnh Việt Nam đến nay đã hơn 10 năm ông Nam vẫn giữ thói quen ngày đi xây, tối về chăm sửa cây đến tận khuya và đã cho ra đời khá nhiều tác phẩm cảnh để làm đẹp cho đời, hiến tặng cho nhiều cơ quan trên địa bàn Hà Nội. Ông đã được tặng gần 30 Bằng khen, Thư cảm ơn của Ban tổ chức Hội chợ, triển lãm và nhiều tổ chức trong nước và quốc tế. Được biết, sau khi ổn định cuộc sống gia đình trên quê mới Yên Trị, ông Nam đã dày công ươm trồng khoảng một ha cây trúc vàng tạo nguồn "nguyên liệu" để sáng tạo nên những tác phẩm sinh vật cảnh mang đậm hồn cốt nông thôn Việt Nam. Ông Nam bất ngờ "bật mí" cho chúng tôi, cũng trong thời gian qua ông đã uốn tạo dáng được 1000 cây trúc vàng theo thế "Long giáng" chuẩn bị cho việc hoàn thiện 1000 con rồng và ba tác phẩm "Dáng hình quê hương" với biểu tượng bản đồ Việt Nam cũng được làm bằng cây trúc vàng để dâng tặng Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Để làm được những con "Rồng vàng" này, ông Nam đã bỏ ra gần 6 năm trời kiên trì uốn tỉa, tạo dáng. Theo ông Nam, cây trúc vàng có đặc tính giòn dễ gãy nên khi uốn phải tỷ mỷ, thận trọng. Thời điểm uốn tốt nhất là lúc cây còn đang trong giai đoạn "lên măng" và mỗi ngày uốn một lần. Vì vậy vào mùa măng mọc, suốt ngày ông ở ngoài vườn, nhiều khi mưa to, gió lớn cũng phải khoác áo mưa để uốn tre cho kịp thời vụ. Tuy nhiên về góc độ thẩm mỹ thì những sản phẩm của ông Nam chưa đạt đến độ tinh xảo, hoàn mỹ như nhiều tác phẩm sinh vật cảnh của nhiều nghệ nhân khác. Nhưng đây là tấm lòng chân thành của một lão nông luôn "an lòng" với cuộc sống gia đình còn nghèo khó rồi dành phần lớn thời gian, tâm huyết và tình cảm cho nghệ thuật sinh vật cảnh. Ghi nhận tấm lòng và tình cảm của ông, Văn phòng Ban chỉ đạo quốc gia kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội đã có ý kiến, giúp ông liên hệ tìm một địa điểm trưng bày hợp lý nhất. Vấn đề này cần phải có thời gian cùng sự phối hợp của một số cơ quan, ban, ngành có liên quan ở Trung ương và Hà Nội.
ĐẶNG NGỌC OANH