Tuy nhiên, tình hình hoạt động của các doanh nghiệp FDI lại là mối lo ngại lớn đối với các nhà quản lí. Bởi, hiện nay có không ít doanh nghiệp FDI đang lợi dụng các chính sách ưu đãi của Việt Nam để tạo vỏ bọc nhằm “lách luật” và trốn thuế…
Từ việc tạo vỏ bọc để “lách luật”...
Hiện tượng nhà đầu tư nước ngoài đăng kí đầu tư và lập nhà máy sản xuất tại Việt Nam chỉ là vỏ bọc để tận dụng ưu đãi đầu tư, cũng như những ưu đãi thuế đối với hàng xuất khẩu có xuất xứ từ Việt Nam nói riêng và ASEAN nói chung không phải là hiếm. Với mục đích này, các nhà đầu tư nước ngoài thường nhập khẩu sản phẩm hàng hóa vào Việt Nam, thuê một số ít lao động để thay đổi nhãn mác, rồi xuất khẩu chính loại hàng hóa đó với xuất xứ mới là từ Việt Nam.
Mới đây, Cục Hải quan Đồng Nai bắt quả tang Công ty TNHH Công nghiệp SPC Tianhua Việt Nam 100% vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, có trụ sở tại Khu công nghiệp Nhơn Trạch III, tỉnh Đồng Nai thay thế các nhãn mác hàng hóa ghi xuất xứ Trung Quốc bằng nhãn mác hàng Việt Nam. Đối chiếu với giấy chứng nhận đầu tư thì doanh nghiệp này không hề kinh doanh sản xuất, nhà xưởng để cỏ mọc um tùm, máy móc hoen gỉ, mạng nhện chăng kín. Doanh nghiệp này chỉ nhập hàng Trung Quốc về, gỡ nhãn mác, dán nhãn Việt Nam vào rồi xuất đi các nước khác... Đây không chỉ là một vụ lợi dụng những chính sách ưu đãi của Việt Nam dành cho các doanh nghiệp FDI nhằm trốn thuế, trục lợi mà còn vi phạm về nhãn hiệu hàng hóa nghiêm trọng.
Cách đây vài năm, nhiều vụ vi phạm môi trường của các doanh nghiệp FDI bị Cảnh sát Môi trường phát hiện. Điển hình là vụ Vedan xả nước thải tràn lan ra sông Thị Vải gây ô nhiễm môi trường, để lại hậu quả nghiêm trọng cho nông dân. Không thể ngờ, một doanh nghiệp lớn như Vedan, được hưởng nhiều ưu đãi từ chính sách thu hút đầu tư nước ngoài của Việt Nam lại không có hệ thống xử lí nước thải riêng, khi việc đó nằm trong tầm tay của họ. Thế mới thấy, doanh nghiệp này lợi dụng các kẽ hở pháp luật để phạm pháp, nhằm giảm thiểu chi phí, trục lợi…
Thực tế đáng lo ngại khiến các đại biểu Quốc hội chất vấn Bộ trưởng Bộ Tài chính Vương Đình Huệ tại kì họp vừa rồi về hiện tượng chuyển giá của các doanh nghiệp FDI và tận dụng lợi thế về hạ tầng, thuế, nhân công... Số liệu thống kê Bộ Tài chính đưa ra khiến Quốc hội phải nhìn lại về chính sách thu hút FDI hiện nay. Qua thanh tra, kiểm tra đã phát hiện nhiều doanh nghiệp có biểu hiện chuyển giá, gần 90% số doanh nghiệp báo lỗ liên tiếp từ năm 2007 - 2009.
Có nhiều doanh nghiệp FDI lỗ liên tiếp nhiều năm mà vẫn hoạt động, cá biệt có doanh nghiệp mở rộng lĩnh vực đầu tư… “Mánh” của họ là nhập khẩu nguyên liệu máy móc đầu vào từ công ty mẹ ở mức giá cao, sau đó bán lại hàng hóa sản xuất ở Việt Nam cho công ty mẹ với giá thấp. Như vậy, các doanh nghiệp FDI “né” được thuế thu nhập doanh nghiệp và tiếp tục được hoàn thuế giá trị gia tăng gây thất thoát nguồn thu thuế trong nước.
Theo bà Phạm Chi Lan, cựu thành viên Ban Nghiên cứu của Thủ tướng Chính phủ, tình trạng này kéo dài sẽ làm cho các doanh nghiệp FDI “nhờn thuốc” đối với hệ thống pháp luật Việt Nam. Doanh nghiệp FDI kê khống giá nhập khẩu nguyên liệu máy móc thiết bị từ công ty mẹ ở nước ngoài cũng làm cho mức nhập siêu tăng lên; giá thành sản phẩm do các doanh nghiệp FDI sản xuất đắt hơn; là cơ sở để các doanh nghiệp FDI báo cáo lỗ. Tình trạng này kéo dài sẽ tạo một môi trường kinh doanh, cạnh tranh không bình đẳng với doanh nghiệp trong nước.
...Đến thay đổi tư duy thu hút đầu tư
Đã đến lúc Việt Nam cần có sự lựa chọn kĩ hơn, nhằm tăng chất lượng và tính bền vững của dòng vốn FDI. Vấn đề chất lượng dự án, chất lượng dòng vốn FDI được đặt ra từ đầu. Tuy nhiên, do đặc thù thiếu vốn đầu tư, Việt Nam vẫn “nới lỏng” biên độ để thu hút. Những khiếm khuyết trong quy chế về thu hút vốn FDI bộc lộ ngày càng nhiều. Vì vậy, chiến lược thu hút FDI cần có tư duy mới về tính hai mặt của dòng vốn FDI để có những giải pháp hài hòa giữa yếu tố thúc đẩy tăng trưởng với xây dựng cơ cấu kinh tế hiện đại, chất lượng và phát triển bền vững. Trong chiến lược thu hút FDI sắp tới, thay vì đưa ra các ưu đãi, phải tập trung giải quyết các vấn đề môi trường đầu tư chuẩn bị các điều kiện cơ bản như hạ tầng, nguồn nhân lực, đội ngũ doanh nhân…
Nhiều năm qua, Việt Nam thu hút FDI bằng tài nguyên thiên nhiên, bằng cơ chế, chính sách ưu đãi về đất đai, về thuế... gây lãng phí nguồn lực quốc gia, dẫn đến gần như chúng ta không còn lợi ích. Nếu các địa phương liên tục làm theo kiểu này thì có thể làm nghèo đất nước. Theo Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Bùi Quang Vinh, cơ chế quản lí thông thoáng hiện đại tạo ra một môi trường đầu tư an toàn, hiệu quả và khoa học, đấy mới là lợi thế. Để có được nó, phải có một đội ngũ quản lí có trình độ, am hiểu và xây dựng được cơ chế tốt nhất. Lợi thế này còn hấp dẫn hơn cả lợi thế về tài nguyên...
Khánh Linh