Lãnh tụ thực sự của cuộc cách mạng Fateh:
Abdu Rahman Shalqam- trưởng đại diện Libya tại Liên Hợp Quốc (đã li khai) kể về thời trai trẻ của Gaddafi:
Gadafi xuất thân từ miền quê Sirt vốn nghèo nàn, đói kém, thiếu thốn đủ điều. Tuổi thơ của ông ấy đầy khó nhọc. Cha của Gaddafi là ông Mohammed Abdu Salam Boumaniya'r, một người chăn cừu nghèo khổ ở thung lũng sa mạc. Ông này từng được thực dân Italia tuyển vào lính quân dịch thuộc tiểu đoàn Banida đóng ở Sirt và chống lại người yêu nước Libya. (Không phải là một chiến binh chống thực dân thường được gọi là "mujahideen", vậy mà mộ ông này hiện nay nằm trang trọng tại nghĩa trang liệt sĩ).
Thời đi học ở Sirt, Gadafi hằng ngày lội bộ hàng chục cây số. Ông ấy không có anh em trai. Nhà chỉ toàn con gái. Đôi khi có xe đưa cậu Gaddafi về nhà. Khi không có xe đưa, cậu ta ngủ lại giáo đường. Rồi Gaddafi chuyển đến Sabha- địa phương do gia đình Seif Nasr thâu tóm. Gia đình ấy là thủ lĩnh của bộ lạc Suleiman. Dòng họ Gaddafi là một nhánh của gia đình Seif Nasr. Một nhóm khá đông con cháu đến từ Sirt sống ở ký túc xá. Một hôm, Gaddafi "dính" chuyện. Một người thuộc gia đình Seif Nasr tên là Mohammed đến và đánh cho cậu ta một trận nhừ tử. Từ đấy, Gaddafi nảy sinh tâm lý uất hận của kẻ "bị áp bức và bị bắt nạt". Gaddafi nghe nói tới Abdu Nase'r. Thế là ông ấy viết kịch và tự sắm vai chính biểu diễn trò cho bạn bè xem. Gaddafi vào vai một thanh niên nghèo khó, yếu đuối, sợ sệt, bị bắt nạt như nhân vật Abdu Nase'r. Vì thế, Gaddafi có thiện cảm tốt đẹp với Abdu Nase'r.
Gaddafi đúng là lãnh tụ của "cuộc cách mạng Fateh" ngày 01/9/1969 lật đổ chế độ quân chủ và thiết lập nhà nước Libya của nhân dân. Ông ta chính là người có ý tưởng làm cuộc cách mạng ấy. Là người vạch kế hoạch, toan tính mưu đồ, rình rập cơ hội và chỉ huy thực hiện.
Về vai trò lãnh tụ của Gaddafi trong cách mạng ngày 01/9/1969, Abdu Salam Jaloud (nhân vật số hai của chế độ Gaddafi, bị loại bỏ năm 1990) kể một cách chi tiết:
Năm 1959, khi học cấp 2 tại Sabha, tôi chưa quen biết Gaddafi. Nhưng bạn tôi có vài người đã cùng học với ông ấy tại Barak Shate'a (cách Sabha 60km về phía bắc) từ năm 1952. Khi ấy, tại Barak chưa có trường cấp 2, nên Gaddafi và những người khác phải lên đây học nội trú và trở thành bạn hữu với nhau. Còn tôi là dân địa phương thì học trường bình thường. Bên trường nội trú đinh tổ chức biểu tình chống chế độ quân chủ, với học sinh làm nòng cốt. Họ liên hệ với tôi để phối hợp biểu tình giữa hai trường. Nhưng chỉ trường chúng tôi tổ chức được biểu tình. Còn trường của Gaddafi thì thất bại.
Tôi bị bắt giam vì tham gia cuộc biểu tình ấy. Khi Gaddafi bị tống vào phòng giam của chúng tôi, tôi vẫn chưa biết anh ta. Nhưng Gaddafi thì nói nói là có nghe về tôi. Vì phòng giam thiếu chăn, tôi nói để Gaddafi cùng đắp chung chăn với mình. Thân thiết với nhau từ đấy. Sau khi tôi ra tù một thời gian thì Gaddafi cũng được thả. Mohammed Za'wi (Thư ký đại hội nhân dân) đến nói với tôi là Gaddafi muốn gặp riêng tôi. Chúng tôi gặp nhau tại rừng chà là tên là Hajjara, cách thành phố Sabha 7km về phía bắc. Gaddafi mang theo chừng 7 quyển sách, trong đó một quyển nói về cách mạng Pháp, quyết khác về cách mạng Trung Quốc và quyển thứ ba là cách mạng Cuba. Mấy quyển còn lại nói về một số nhân vật, trong đó có quyển của Anwa'r Sadat viết về Abdu Nase'r nhan đề "Đây là con của ông- thưa Gamal". Gaddafi bảo tôi đọc để rồi cùng thảo luận.
Thời gian ấy, chúng tôi thỏa thuận với nhau cùng lập ra một tổ chức dân sự lấy tên là "Phong trào những người thống nhất tự do". Chúng tôi cùng đến các trường đại học để tổ chức biểu tình, nằm lỳ và động viên quần chúng lật đổ chế độ quân chủ.
Tiếp đó, Gaddafi thổ lộ quan điểm rằng phải giải quyết bằng lực lượng vũ trang, bởi có những căn cứ quân sự của nước ngoài, nếu chỉ biểu tình hòa bình thỉ vô tác dụng. Về cách thức hình thành lực lượng vũ trang làm cách mạng, Gaddafi chủ động đưa ra ý tưởng: Nếu chúng ta cứ đợi để mỗi năm chỉ có vài người trong chúng ta nhập ngũ, thì phải 40 năm nữa mới đủ người để làm cách mạng. Bởi thế, chúng ta phải nhanh lên. Giải pháp là anh với tôi hợp tác để giác ngộ nhiều sĩ quan của quân đội phát xít, sử dụng họ cho cách mạng. Khi ấy tôi từ chối. Tôi muốn học hết cấp 2 niên khóa 1960- 1961 tại Tripoli, vì anh tôi cũng học ở đó.
Rồi Gaddafi bị đuổi học khỏi Sabha. Ông ấy đến Misrata và được một số thanh niên ở đó giúp đỡ vào một trường nội trú. Vốn quan hệ thân tình từ trước, nên các kỳ nghỉ cuối tuần thường có nhóm bạn chừng 50 người từ Misrata đến chơi nhà tôi ở thủ đô.
Vào một ngày thứ tư trong tuần năm 1963, tôi thấy Gaddafi chờ sẵn trong một quán giải khát tên là al-Khadra mà tôi thường liu tới. Ông ấy hỏi tôi: Anh đã nộp hồ sơ vào trường võ bị chưa? Tôi nói tôi không muốn trở thành quân nhân. Nhưng Gaddafi cứ kéo tôi đến cơ quan tư pháp ở quận Sayedi Eisa để lấy chứng nhận tư pháp. Gaddafi thuyết phục viên sĩ quan phụ trách ở đó là đại tá Khaled Gareeba để ông này cấp cho tôi giấy chứng nhận tư cách đạo đức tốt. Đáng ra tôi phải lấy chứng nhận này ở quận nơi tôi cư trú. Vậy mà Gaddafi vẫn làm được. Tài thật!
Chúng tôi đến quán giải khát Laroura và Gaddafi viết hộ tôi đơn xin nhập trường võ bị. Khi ấy Bashee'r Hawadi cùng nhập bọn. Anh này sắp trở thành giáo viên tại Sabha. Hawadi hỏi chúng tôi đi đâu. Chúng tôi nói là đến trường võ bị. Thế là anh ta cùng đi với chúng tôi đến Bab al-Azeeziya và nộp đơn xin nhập học vào ngày cuối cùng của đợt tuyển sinh ấy. Khi khám sức khỏe thì bác sĩ kết luận tôi không đủ tiêu chuẩn sức khỏe để nhập học, vì có vấn đề ở màng nhĩ tai. Lúc đó, Gaddafi chờ tôi bên ngoài phòng khám. Khi tôi nói kết luận của bác sĩ, Gaddafi dựng ngược lên và chạy thẳng đến trường, gặp đại tá tham mưu Hatem Sanousi- trưởng bộ phận. Gaddafi nói luôn: Học viện quân sự không thể để mất một sinh viên thông minh có kỷ luật như anh này được. Thế là Sanousi cho tôi được khám sức khỏe lại lần nữa, và tôi được nhận vào học.
Chúng tôi vào trường võ bị và coi là kế hoạch quân sự hóa cách mạng đã thành công ngay trong năm ấy. Thời gian ấy, đại bộ phận sĩ quan không có quan niệm chính trị. Nhóm chúng tôi là những người duy nhất hoạt động cách mạng. Nòng cốt là Gaddafi, tôi và Omr al-Muhayshi. Al-Muhayshi là một người có hiểu biết rộng, con một gia đình rất có tiếng ở Misrata.
Nhóm này gồm 12 học viên trường võ bị. Nhưng 3 người chúng tôi (Jaloud, Gaddafi và al-Muahyshi) cùng với 2 người nữa là thành viên của tổ chức dân sự nhập học vì mục đích làm cách mạng. Các thành viên tổ chức dân sự chúng tôi đã ra nghị quyết tất cả phải vào trường võ bị để làm cách mạng vũ trang. Ai không chấp hành thì bị khai trừ. Còn những người khác đều nhập học để trở thành sĩ quan, rồi được Gaddafi giác ngộ và tuyển mộ họ.
Nhưng cũng có ngoại lệ. Mohammed Zawi là bạn tôi. Cậu của ông ấy là thủ tướng. Anh ruột ông ấy là chánh văn phòng của Hoàng thái tử. Gaddafi giao cho tôi phải thuyết phục được Zawi vào học trường võ bị. Tôi đã thuyết phục ông này. Anh ta xin nhập học vào năm sau và được chấp nhận. Nhưng ông cậu và ông anh của Zawi phản đối và gửi anh ta sang Cairo học luật. Al-Muhayshi cũng bị gia đình phản đối khi đòi vào trường võ bị, nhưng ông này bất chấp gia đình.
Một nhân cách lạ lùng:
Về tính cách của Gaddafi thời trai trẻ, Abdu Salam Jaloud kể: Ngay từ khi học trường võ bị, Gaddafi đã tỏ rõ bản tính rất nghiêm khắc và cao ngạo. Trong trường cấm nghe đài phát thanh. Nhưng chúng tôi đã dùng đài thu thanh để nghe các bài diễn văn của Abdu Nase'r do Đài Tiếng nói Arab phát. Hồi ấy cũng có một nhóm thích nghe nhạc phương Tây. Gaddafi nói với tôi là cần phải cấm nhóm ấy nghe đài. Tôi nói là chúng ta cũng nghe đài thì không thể cấm họ được. Thế là Gaddafi đi mách với ban quản lý rằng tôi "điều hành một câu lạc bộ ban đêm, vi phạm nội quy nhà trường". Sau đó tôi bị kỷ luật!
Ông ấy rất nghiêm túc và có kỷ luật. Không hút thuốc, không rượu chè. Lối sống này hoàn toàn đảo ngược kể từ sau năm 1975.
Còn Abdu Rahman Shalqam thì thán phục: Đó là một nhân cách lạ lùng. Ngay khi còn là đi học đã tương tự như một thánh nhân. Ông ta thường xuyên chăm chỉ cầu nguyện và nhịn đói nghiêm túc suốt tháng Ramadan. Tư chất mô phạm của Gaddafi thậm chí khiến bạn bè khó chịu, bởi họ không có được mức độ nghiêm túc như thế. Họ ngưng chơi bài khi có mặt Gaddafi. Họ dập thuốc lá khi Gaddafi xuất hiện. Tình trạng này còn diễn ra ngay khi Qaddafi cùng nhóm bạn hữu chí cốt học tại học viện quân sự. Ở đó, Gaddafi cũng rất ngoan đạo. Người ta còn gọi ông là "thày tu". Thời ấy, Gaddafi rất ham đọc sách, nhất là sách lịch sử. Ngay khi còn ở trung học, Gaddafi đã đọc các tác phẩm của Michel Aflaq- người sáng lập Đảng al-Baath và các tác phẩm của Gamal Abdu Nase'r cũng như của một số trí thức Arab cấp tiến khác.
Đức tin của Gaddafi là Thánh Allah. Ông ấy cầu nguyện đều đặn. Khi đã trở thành lãnh tụ, Gaddafinói là ông vẫn nhịn ăn 2 ngày trong tuần, vào thứ hai và thứ năm. Ông này hoàn toàn không uống rượu và không hút thuốc. Khi người ta thấy Gaddafiphì phèo thuốc lá ngay tại Hội nghị thượng đỉnh Arab, thì đó chính là cách để lãnh tụ Libya biểu lộ sự coi thường, giận dữ hoặc không hài lòng mà thôi.
Một lãnh tụ bình dị sau cách mạng thành công:
Abdu Rahman Shalqam ca ngợi: Khi mới cầm quyền, Gaddafi là một nhân vật rất bình dị. Đôi khi tôi cũng được đi cùng ông ấy trong một số chuyến công du địa phương. Đoàn xe thường chỉ gồm 3 chiếc với một số nhỏ cảnh vệ. Ông ta bình dị cả từ ăn mặc đến ứng xử. Một lần, Gaddafi bỗng nhiên vào phòng tôi khi tôi đang nghe băng ghi âm một bản nhạc opera. Thấy ông vào trong bộ trang phục thể thao, tôi liền tắt máy ghi âm. Gaddafi bảo tôi bật nhạc trở lại. Ông ngồi xuống ghế, tay chắp sau gáy, ngửa mặt lên trần nhà nghe nhạc say sưa. Sau đó, Gaddafi lặng lẽ đi ra, không nói một lời nào. Thời ấy, ông ta thật bình dị, khiêm nhường, không ưa khoe khoang và đình đám.
Một lần khác, Gaddafi công du tới thung lũng Zamzam nằm ở sa mạc miền trung Libya. Tôi phải đến gặp ông để báo cáo những vấn đề về thông tin. Khi đến nơi đã là sau giờ ăn tối. Họ dọn cho tôi một bữa ăn đơn giản. Gaddafi cứ nhất quyết để một người rửa tay cho tôi. Tôi thoái thác thì Gaddafi lớn tiếng: Anh là khách của tôi thì để tôi lấy nước rửa tay cho anh. Thế đấy. Hồi ấy, đôi khi chúng tôi còn cùng ngồi đàm đạo với nhau.
Abdu Salam Jaloud thì kể nhiều về thời kỳ thập niên 70 của nước Libya cách mạng. Khi ấy, là nhân vật số hai của chế độ, nhưng Jaloud hầu như toàn quyền hành động theo ý định của mình, không hề bị Gaddafi ràng buộc hay cản trở. Gaddafi để cho nhân vật số hai của mình say sưa lao vào các hoạt động trợ giúp các lực lương kháng chiến Palestin ở Liban; quan hệ với cách mạng Hồi giáo Iran của giáo chủ Khomeini; tham vọng xây dựng liên minh cách mạng với Sudan và Yemen... Hầu như mọi hoạt động của Jaloud bên ngoài lãnh thổ Libya thời ấy đều được Gaddafi ủng hộ.
Vị thế đổi thay và bảo vệ quyền lực:
Abdu Rahman Shalqam nhận xét về sự thay đổi của Gaddafi sau khi trở thành lãnh tụ Libya:
Sau khi lên cầm quyền, mọi mối quan hệ của Gaddafi đã đổi khác. Abdu Nase'r cũng không còn là thần tượng trong con mắt của Gaddafi nữa. Lãnh tụ Ai Cập bại trận trong chiến tranh 1967 và không có tiền. Ngược lại, Gaddafi tự thấy mình không liên can gì tới thất bại của người Arab trong cuộc chiến tranh ấy. Lãnh tụ Libya lại thành công trong việc cải thiện tình hình ở Libya và đất nước trở nên rất giàu có nhờ dầu lửa. Rồi Abdu Nase'r buộc phải xin tiền của Gaddafi. Gaddafi tự hào vì chính ông là người đã lật đổ chế độ quân chủ, đã đánh đuổi người Italia và đã buộc cả Mỹ và Anh phải rút các căn cứ quân sự của họ ra khỏi Libya. Một số nhà văn, nhà báo và giới đông phương học bắt đầu bằng nhiều cách tâng bốc để Gaddafi ngộ nhận rằng ông ấy quan trọng hơn Abdu Nase'r. Gaddafi ngập chìm trong những lời lẽ tán dương và ca tụng. Rồi rất nhiều người khác đến từ cả phương đông và phương tây, để nói với Gaddafi rằng " Ngài còn hơn Che Gevara một trăm lần".
Khi làm cách mạng thành công ngày 01/9/1969, Gaddafi mới chỉ là một sĩ quan vô danh mang quân hàm đại úy. Sau một đêm, danh tiếng bỗng trở nên lẫy lừng khắp thế giới khiến ai cũng biết đến!
Rồi còn áp lực của những năm dài căng thẳng vì phải bảo vệ vị thế cầm quyền.
Abdu Salam Jaloud nói về thời điểm và hoàn cảnh khiến Gaddafi trở nên nghi kỵ đồng sự và tìm cách bảo vệ quyền lực của mình:
Đó là bắt đầu từ vụ Omr al-Muhayshi làm đảo chính định lật đổ Gaddafi năm 1975. Theo Jaloud, mặc dù Gaddafi rất ưu ái al-Muhayshi, nhưng ông này cho là mình chưa được đãi ngộ đúng mức. Ông ấy coi thường tất cả các thành viên khác trong Hội đồng chỉ huy cách mạng và luôn tự coi mình là người có học thức nhất, cách mạng nhất. Chính Jaloud phát hiện ra âm mưu của al-Muhayshi vào phút chót.
Đó là một âm mưu thực sự và rất nghiêm trọng. Sau khi đập tan vụ âm mưu đảo chính này, có thể nói hệ tư tưởng của "cách mạng Gaddafi" đã được xác lập và thắng thế. Nhưng cũng từ đó, Gaddafi bắt đầu chú trọng đến bảo vệ quyền lực của mình, dè chừng mọi nghi kỵ trong nội bộ lãnh đạo. Từ năm 1980, Gaddafiđã thiết lập một bộ máy dựa vào hệ thống an ninh. Đó là lập ra các "Kata'ib" an ninh vũ trang chỉ gồm toàn người thuộc bộ tộc Gazazefa (bộ tộc của Gaddafi) và một số người thuộc bộ tộc al-Muqaraha. Sau này, chính các con trai của Gaddafi trực tiếp nắm quyền chỉ huy các Kata'ib này. Đó lại là một cuộc đảo chính nữa do Gaddafi trực tiếp thực hiện, lật đổ các thể chế cách mạng mà chính ông này đã lập nên, để bảo vệ quyền lực của mình.
Từ lãnh tụ cách mạng, Gaddafi đã bắt đầu tiến trình trượt dài xuống đáy của tham vọng ích kỷ, để đến mức bị chính người Libya lật đổ và tiêu diệt sau 42 năm trị vì đất nước này./.
Tổng hợp từ aawsat.com và daralhayat.com