Ở nước ta có một điều rất lạ: trong lúc cuộc sống đang thay đổi với một tốc độ chóng mặt, nhiều giá trị cũ đã bị đào thải, nhiều giá trị mới được xác lập trong suốt một phần tư thế kỷ qua, thì giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng vẫn "bình chân như vại", cứ loay hoay với những biện pháp vá víu và những khẩu hiệu nặng tính chất phong trào.
Tại Hội nghị triển khai chỉ thị của Thủ tướng về "Đổi mới quản lý giáo dục đại học giai đoạn 2010-2012" ngày 6/3 vừa qua, chính Phó thủ tướng, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Thiện Nhân nhận định: quá trình đổi mới giáo dục đại học gặp khó khăn kéo dài chính là do "sự bền vững của chất lượng yếu kém". 23 năm qua, trình độ giảng viên vẫn chưa được nâng cao, giáo trình vẫn chưa đủ... nhưng các trường vẫn không phải nhận hình thức xử lý nào. (VnExpress 8/3). Có vẻ như "thủ phạm" chính là các trường, điều này cần được trao đổi thêm, nhưng ông đã rất có lý khi cho rằng: "Nguyên nhân chính của hiện tượng "những gì muốn thay đổi mà không thay đổi" là bởi chưa nhận thức đúng quy luật và hành động chưa đúng quy luật" (Vietnamnet 7/3).
Vậy thì đối với vấn đề đổi mới giáo dục đại học, đâu là quy luật? Bộ nói nhiều đến những yếu tố cấu thành chất lượng như tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ còn quá khiêm tốn, đến tình trạng thiếu giáo trình, đến việc ứng dụng công nghệ thông tin để đổi mới phương pháp giảng dạy, đến việc phân cấp giám sát cho UBND các cấp, đến việc đánh giá hiệu trưởng, kể cả việc cho phép hiệu trưởng các trường đánh giá lãnh đạo Bộ... Riêng vấn đề trao quyền tự chủ cho các trường đại học, một vấn đề có tính "quy luật" thì Bộ chỉ nhắc đến những khía cạnh râu ria, không đi vào bản chất. Đó cũng là nỗi ưu tư mà tại hội nghị nói trên, TS Bùi Trân Phượng, Hiệu trưởng Trường ĐH Hoa Sen đã chia sẻ: "Nỗi lo về chất lượng đào tạo là nỗi lo chung. Nhưng vì nỗi lo đó mà Bộ can thiệp sâu, làm thay cho trường là không hiệu quả. Các trường cần được tăng cường tính tự chủ; Bộ chỉ nên xử lý đến nơi đến chốn chuyện "đầu vào", "đầu ra" (Phụ Nữ, 9/3). Không ít hiệu trưởng các trường là những người có năng lực và đầy tâm huyết, nhưng với cơ chế bao sân của Bộ, những nỗ lực phát huy tính chủ động, sáng tạo của họ chẳng qua chỉ là việc "múa gậy trong bị”.
Có vẻ như "sáng kiến" lần đầu tiên cho phép hiệu trưởng các trường đánh giá lãnh đạo Bộ là một "điểm nhấn" trong hội nghị bàn về đổi mới quản lý giáo dục đại học vừa qua. Việc Bộ đánh giá trường, trường đánh giá Bộ là cần thiết, nhưng đó không phải là chìa khóa để giải bài toán đổi mới quản lý giáo dục đại học. Chẳng phải hằng năm đều có hội nghị tổng kết, đánh giá đó sao? Chẳng phải nhiều năm qua dư luận xã hội đã không ngừng lên tiếng, đóng góp nhiều giải pháp để "cứu" nền giáo dục đó sao? Nhưng sau những hội nghị, các nỗ lực hiến kế ấy thì mọi chuyện vẫn đâu vào đấy. Có lẽ đó mới là nguyên nhân chính làm nên "sự bền vững của chất lượng yếu kém". Sự đánh giá chỉ thực sự có ý nghĩa chừng nào nó thúc đẩy hành động tạo ra những giá trị mới, còn nếu chỉ là hình thức thì nhiều lắm nó cũng chỉ giúp tăng thêm một chút hương vị dân chủ mà thôi.
Trần Thức