Theo báo Pháp Luật TP.HCM ngày 30-12-2009, tại buổi họp báo cuối năm, Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) Phạm Khôi Nguyên cho biết: “Việc người dân đòi Vedan bồi thường có thể chia làm ba bước. Đầu tiên, các bên sẽ thỏa thuận, nếu thỏa thuận không xong thì đưa vụ việc ra trọng tài kinh tế giải quyết. Còn nếu vẫn không giải quyết được thì đưa vụ việc ra tòa án nhưng khi đó sẽ phức tạp cho các bên”.
Có hai vấn đề pháp lý cần đặt ra từ mẩu tin này.
1. Tại thời điểm này thì không còn trọng tài kinh tế.
Kể từ ngày 1-7-2003, khi Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003 có hiệu lực thì các văn bản về tổ chức và hoạt động của trọng tài kinh tế cũng đồng thời hết hiệu lực. Như vậy, Việt Nam hiện chỉ có trọng tài thương mại được tổ chức thành các trung tâm trọng tài chứ không có trọng tài kinh tế.
2. Trong vụ Vedan, người dân không thể gửi đơn kiện đến trung tâm trọng tài.
Pháp lệnh Trọng tài thương mại chỉ dùng để giải quyết các vụ tranh chấp phát sinh trong hoạt động thương mại. Ở đây, tranh chấp giữa người dân với Vedan đơn thuần là tranh chấp dân sự, mà cụ thể là tranh chấp đòi bồi thường thiệt hại do môi trường bị ô nhiễm được quy định tại Điều 624 Bộ luật Dân sự. Đây không hề là tranh chấp về thương mại theo hướng dẫn của Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự. Vậy làm sao các trọng tài viên có thể giải quyết loại tranh chấp không thuộc thẩm quyền của mình?
Theo Luật Bảo vệ môi trường (BVMT) năm 2005, “việc giải quyết bồi thường thiệt hại về môi trường được quy định như sau: 1. Tự thỏa thuận của các bên; 2. Yêu cầu trọng tài giải quyết; 3. Khởi kiện tại tòa án” (Điều 133).
Do câu chữ không rõ cộng với việc có các con số 1, 2, 3 và tại thời điểm này cũng không có lực lượng trọng tài phù hợp để giải quyết nên luật này đang tạo ra hai cách hiểu khác nhau. Đó là: Các bên tranh chấp có quyền chọn lựa một trong ba cách trên để vụ việc của mình được giải quyết; hoặc bắt buộc phải tuần tự qua ba bước như cách phát biểu của bộ trưởng Bộ TN&MT.
Theo tôi, tranh chấp giữa người dân với Vedan là tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, thuộc một trong các loại tranh chấp về dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án. Theo Điều 25 Bộ luật Tố tụng dân sự, nếu không thể thương lượng, một trong các bên tranh chấp có thể khởi kiện ngay ra tòa. Việc buộc các bên có thêm bước “yêu cầu trọng tài giải quyết” vừa thừa vừa chỏi với BLTTDS và hoàn toàn không khả thi!
Trong vụ Vedan gây ô nhiễm môi trường, chính quyền và các cơ quan hữu quan (UBND tỉnh Đồng Nai, Sở TN&MT, Bộ TN&MT…) cần tiếp sức, trợ giúp người dân bằng khả năng chuyên môn và trách nhiệm quản lý của mình trong quá trình thỏa thuận với Vedan. Trường hợp chẳng đặng đừng thì cũng chính các cơ quan này phải giúp đỡ người dân thu thập chứng cứ để có thể thắng kiện tại tòa án.
Về nguyên tắc, pháp luật phải được quy định rõ ràng, dễ hiểu để thực thi thống nhất. Mong rằng tới đây sẽ không còn những quy định “hai hàng” như Điều 133 Luật BVMT.
Luật sư TRẦN CÔNG LY TAO