Khác người không hẳn là bản sắc
Thưa ông, là người từng sống và làm việc ở nhiều thành phố lớn trên thế giới, ông thấy chúng có gì khác biệt so với Hà Nội của chúng ta?
Cách đây mấy năm, tôi có chuyến công tác sang Kuala Lumpur, thủ đô của Malaysia, một thành phố mà trước khi đặt chân đến, trong thâm tâm của tôi (và có lẽ của nhiều người dân Hà Nội khác), nó chắc cũng chỉ “tầm tầm” như hoặc kém hơn Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, hay cùng lắm thì hơn chúng ta chút đỉnh về cơ sở hạ tầng.
Nhưng tôi đã nhầm! Chẳng có sự khác biệt đáng kể nào giữa Kuala Lumpur với các đô thị lớn ở Pháp, Anh hay Hoa Kỳ. Tôi đi ngang dọc đất nước từng là thuộc địa của nhiều đế quốc này. Những xa lộ nườm nượp xe hơi không hề có giao cắt đồng mức. Những tòa nhà chọc trời ẩn sau tán lá xanh. Những giảng đường sạch sẽ khiến bất kỳ trái tim sinh viên nào cũng phải run run xúc động... Nhưng lối sống của người Malaysia mới thực sự khiến tôi khâm phục. Không hề có một ngôi nhà cơi nới hay “xóm liều” nào ở Kuala Lumpur. Không có một chiếc xe hơi nào vượt ẩu trên đường phố. Không có ai đái bậy hay vứt rác ra đường....
Vậy lối sống của người dân Kuala Lumpur có gì khác với lối sống của người dân Paris hay New York? Có lẽ, chẳng có gì khác, ngoài việc họ nói thứ tiếng khác, ăn các món ăn khác và có vài thứ đồ dùng hay trang phục khác - những thứ vừa không quan trọng lắm đối với lối sống, vừa ngày càng bị xóa nhòa trong xu thế toàn cầu hóa văn hóa.
Còn Hà Nội và lối sống của người Hà Nội thì sao? Chúng ta cứ muốn đề cao bản sắc nhưng lại có quá nhiều “bản sắc”, đến mức kỳ dị. Mà sự kỳ dị rõ nhất biểu hiện ở tính thiếu kỷ luật của nhiều người dân. Thí dụ như trong giao thông, khi đi qua ngã tư, người ta phải giảm tốc độ để tránh tai nạn thì nhiều thanh niên mình lại cố phóng nhanh hơn, rồi vượt qua đèn đỏ, thế mới oai (!?). Còn nếu chẳng may bị cảnh sát “túm” được thì hết xin xỏ, nạt nộ đến giở trò đút lót. Chúng ta có nhiều điểm “khác người” rồi, bây giờ chúng ta chỉ cần giống mọi người: giao thông trật tự, chấp hành luật pháp, giữ vệ sinh chung, khi có va chạm trên đường thì dừng lại giải quyết một cách lịch sự cho đàng hoàng, tử tế...
Có phải vì thành phố ấy giàu có hơn nên họ văn minh hơn chúng ta không, thưa ông?
Không phải, tôi không nghĩ thế! Ngay trong thời phong kiến và cả thời Pháp thuộc, tuy chưa phải giàu có nhưng lối sống của người Hà Nội đã từng rất nề nếp. Tôi nghĩ, nguyên nhân chính là do giáo dục.
Nhưng người Hà Nội vẫn thường tự nhận mình là những cư dân “thanh lịch”?
Hồi tôi học ở Azerbaidjan, người dân nơi đây thường nói rằng Bacu, thủ đô của họ, là Paris thứ hai của thế giới. Khi tôi qua Leningrad, rồi Tbilisi – người ta cũng nói thành phố của họ là Paris thứ hai... Việc tự khen mình văn minh, tốt đẹp thì ở đâu cũng có. Nhưng nếu nhiều người dân một thành phố văng tục, ý thức vệ sinh kém, buôn bán gian dối, cướp hoa, vẽ bậy, ném rác và chuột chết ra đường nhiều thì không thể nhận mình là thanh lịch được.
Ông có nặng lời quá không, vì cư dân Hà Nội ngày nay không còn “thuần” như xưa kia mà đã pha trộn quá nhiều người đến từ các địa phương khác, nhất là các cư dân nông nghiệp?
Chúng ta không nên nêu lý do này với người dân các địa phương khác. Nếu người Hà Nội nào đó cứ tự đặt mình ở một “đẳng cấp” cao hơn người dân các nơi khác thì đấy là một thái độ hết sức đáng chê trách. Thử hỏi, có thành phố lớn nào mà không có người nhập cư? Tôi đồng ý là ngày xưa, lối sống của người Hà Nội có thể có những nét đẹp, đáng tự hào. Nhưng không phải vì dân nhập cư. Lý do là cách quản lý.
Cơ hội của những người trẻ
Để thay đổi lối sống của người dân, các quốc gia đều phải bắt đầu từ khâu giáo dục?
Vâng, tôi muốn nhắc đến Paolo Freire, một nhà giáo dục Marxist người Braxin. Ông là tác giả của cuốn sách nổi tiếng mang tên “Giáo dục pháp cho người bị trị”, trong đó ông chỉ ra rằng những người bị áp bức thường có xu hướng muốn trở thành bản sao của những kẻ thống trị. Như thế vẫn là nô lệ về tinh thần. Những hình thức thể hiện của tâm lý này có thể thấy khắp nơi, như khi người nông dân có tiền liền xây nhà hình ống cho giống người thành phố; hay người đi xe máy lại cứ thích đi vào phần đường dành cho ô tô, trong khi biết rõ, nếu đi đúng đường, sự lưu thông sẽ tốt hơn, an toàn hơn... Nền giáo dục đích thực phải là nền giáo dục khai sáng, làm cho con người thoát khỏi sự nô lệ tinh thần ấy.
Lối sống, cũng như các thành tố khác của văn hóa, được hình thành và gắn liền với một cộng đồng người. Tất cả các thành viên của cộng đồng, thông qua những hoạt động sống của mình, đều tham gia vào việc tạo nên lối sống. Tuy nhiên, các thành viên không có vai trò như nhau trong quá trình ấy. Những thành viên có nhiều quyền lực hơn sẽ có ảnh hưởng nhiều hơn đến lối sống. Vì thế, chính các nhà quản lý là những người đầu tiên cần thoát khỏi tâm lý tiểu nông, trở thành những nhà quản lý “tự do”, lãnh đạo xã hội bằng những “nguyên lý phổ quát” (như tinh thần của “giáo dục khai sáng”).
Học sinh, sinh viên là đối tượng trung tâm của giáo dục. Như vậy, các bạn trẻ chính là lực lượng chủ chốt trong quá trình đưa lối sống của cư dân Hà Nội nói riêng, cư dân các thành phố lớn nói chung tiệm cận với những chuẩn mực chung của các đô thị văn minh trên thế giới?
Trong bối cảnh lối sống đô thị có biểu hiện xuống cấp như lúc này thì đây chính là cơ hội vô cùng lớn cho những ai nghiêm túc và trung thực. Có thể ở các nước khác, nghiêm túc và trung thực không phải là lợi thế, bởi vì ai cũng thế. Nhưng ở Việt Nam, tôi cho rằng chỉ cần nghiêm túc và trung thực là bạn trẻ đã thành công quá nửa rồi.
Tôi vẫn luôn tin tưởng rằng, xã hội chúng ta không phải hoàn toàn không có “đất” cho sự nghiêm túc và trung thực. Xã hội không bao giờ tuyệt vọng và nó luôn tạo ra những con đường riêng của mình để tự phát triển. Đành rằng, còn không ít các bạn trẻ vẫn chưa thoát khỏi tâm lý a dua đã nói ở trên, nhưng tôi là một người lạc quan. Tôi thấy các bạn trẻ rất đáng yêu, đáng kính trọng, có nhiều tài năng. Tôi mong sẽ có nhiều bạn ý thức được tầm quan trọng của việc tự phấn đấu, tự quyết định tương lai của mình.
Xin cảm ơn ông!
Kiều Hải (thực hiện)