Bất chấp việc hàng ngày các tin tức, sự kiện liên quan đến tội ác, bạo lực và chết chóc vẫn phủ kín khắp các mặt báo và các phương tiện truyền thông, Steven Pinker, Giáo sư tâm lý học thuộc ĐH Harvard, một trong “100 trí thức nổi tiếng nhất thế giới” do tạp chí Times bình chọn vẫn cho rằng loài người đang được sống trong thời kỳ bình yên nhất trong lịch sử.
Trong cuốn The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined, vừa được xuất bản năm 2011 của mình, Giáo sư Steven Pinker lý giải chính các quá trình chuyển đổi khác nhau trong lịch sử nhân loại đã dẫn đến những xã hội ít bạo lực hơn.
|
| Giáo sư ĐH Harvard, Steven Pinker. Ảnh minh họa: news.harvard.edu. |
Trong đó, một trong những quá trình chuyển đổi quan trọng nhất chính là quá trình chuyển đổi từ xã hội săn bắn, hái lượm sang xã hội có nhà nước – một quá trình mà theo Giáo sư Pinker là “quá trình bình định”.
Vị Giáo sư ĐH Harvard còn giải thích thêm rằng đây là quá trình chuyển đổi dẫn đến việc bạo lực giảm đáng kể và giảm mạnh mẽ nhất trong lịch sử loài người. Lý do là, sự ra đời của nhà nước có vai trò và chức năng như một trọng tài để “phân xử” trong các cuộc xung đột, bạo lực, mang lại “sự công bằng” cho các cá nhân trong xã hội.
Trong khi đó, "Quá trình khai hóa", theo Giáo sư Pinker, mô tả sự suy giảm bạo lực ở châu Âu trong suốt thời Trung Cổ. Rồi sau đó: “Một người Anh hiện đại có nguy cơ bị sát hại ít hơn 50 lần so với đồng bào của anh ta thời Trung Cổ”.
Hiện lập luận của ông Pinker bị nhiều nhà phê bình cho rằng thiếu tính chính xác và khách quan do Giáo sư này tập trung quá nhiều vào lịch sử Tây Âu mà sao lãng, bỏ qua xu hướng bạo lực trong lịch sử châu Á, châu Phi hoặc Nam Mỹ. Sự thiếu sót này được cho là nhằm giúp tác giả cuốn sách “bưng bít” những câu chuyện, những sự kiện không phù hợp với lập luận của ông.
Thực tế, các nhà phê bình cho rằng, Giáo sư Pinker không nhất thiết phải tìm cách lập luận và chứng minh xu hướng giảm bạo lực trong lịch sử loài người một cách quá trơn tru. Sẽ hợp lý hơn nếu ông lập luận rằng xu hướng bạo lực đi theo một biểu đồ mấp mô nhưng có sự suy giảm đáng kể”.
Để giúp độc giả hiểu tường tận hơn về lý thuyết suy giảm bạo lực, al Jazeera phỏng vấn "cha đẻ" của lý thuyết này, Giáo sư Steven Pinker:
- Thưa Giáo sư, liệu có phải mọi thứ thực sự tồi tệ hơn cách đây 5.000?
Trước khi các nền văn minh nông nghiệp và nhà nước được hình thành, 5.000 năm cách đây, con người luôn sống trong nỗi lo sợ bị tấn công và hận thù là một đặc tính ăn sâu vào tiềm thức của mỗi con người, mỗi bộ lạc. Ở thời kỳ này, một bộ lạc hay một công đồng người có mối thâm thù với nhau sẽ không ngại ngần giết chết đồng loại bằng các mũi tên tẩm độc, bắt những người phụ nữ của kẻ thù về làm vợ.
Các phân tích và giám định pháp y trên các mẫu xương hoặc các hài cốt của con người sống trong các thời kỳ khác nhau giúp chứng minh lập luận về sự suy giảm bạo lực giữa con người với nhau theo sự phát triển của xã hội. Thậm chí, trong cùng một thời kỳ lịch sử, tỷ lệ bạo lực cũng có xu hướng giảm theo thời gian. Chẳng hạn, ngay trong kỷ nguyên con người sống trong tình trạng vô Chính phủ, ở khoảng thời gian về sau, tong thời kỳ bộ lạc thì bạo lực giảm so với thời kỳ săn bắn-hái lượm.
- Việc chuyển đổi từ cuộc sống bộ lạc sang các vương quốc, rồi đế chế cho đến các nhà nước hiện đại ngày nay có quan hệ như thế nào với sự suy giảm bạo lực?
Các quốc vương và các hoàng đế đầu tiên của một vương quốc hay một đế chế thường không quan tâm nhiều đến phúc lợi cho thần dân của họ.
Thay vào đó, mối hận thù và các cuộc chinh chiến thôn tính lẫn nhau là mố bận tâm hàng đầu của các vị quân vương.
Sau mỗi cuộc chiến tranh tranh giành lãnh địa ấy, những kẻ bại trận sẽ bị giữ lại để trở thành những con tốt thí mạng trong các cuộc chiến khác hoặc trở thành nô lệ vĩnh viễn cho kẻ chiến thắng.
Tuy nhiên, các chế độ về sau ngày càng quan tâm hơn đến phúc lợi cho người dân. Đó cũng là một cách cai trị nhằm giúp các bậc quân vương, các nhà nước giữ được quyền lực trong tay.
- Giáo sư giải thích thế nào về nạn diệt chủng và giết người hàng loạt trong thế kỷ 20, chẳng hạn thời kỳ Đức Quốc xã khi dựa trên lý thuyết về sự suy giảm bạo lực của mình?
Thực tế, trong những thế kỷ khác, nạn diệt chủng và giết người hàng loạt cũng không ít. Dựa vào sự cân đối về dân số, chúng ta có thể so sánh được sự tăng hay giảm của bạo lực.
Chiến tranh thế giới thứ 2 rõ ràng là một sự kiện tồi tệ nhất trong lịch sử loài người nhưng nó lại không chứng minh cho xu hướng những cuộc chiến hủy diệt ngày càng tăng. Ngược lại, tỷ lệ người chết trong chiến tranh đi theo một biểu đồ mấp mô nhưng có sự suy giảm đột biến kể từ năm 1946.
Đối với nạn diệt chủng hoặc giết người hàng loạt do một số kẻ độc tài gây ra, không có bằng chứng rõ ràng để chứng tỏ rằng những kẻ độc tài thế hệ trước giết nhiều người hơn những kẻ độc tài thế hệ sau.
Tuy nhiên, những kẻ độc tài thế hệ sau thường khó để sát hại một người mà anh ta muốn hơn là kẻ độc tài thế hệ trước bởi xã hội ngày càng trở nên dân chủ. Thế giới ngày nay đạt được sự dân chủ hơn rất nhiều so với thời kỳ chuyên chế, quân chủ.
- Số lượng người bị giết bởi chủ nghĩa khủng bố so với số lượng người bị giết bởi những kẻ giết người, chiến tranh và nạn diệt chủng như thế nào?
Không có sự so sánh nào về tỷ lệ người bị giết giữa những tội ác này. Sự kiện 11/9 là vụ tấn công khủng bố tồi tệ nhất trong lịch sử với 3.000 thiệt mạng.
Tuy nhiên, con số này chỉ là một phần nhỏ so với số người bị thiệt mạng trong các cuộc chiến tranh khốc liệt nhất hay trong các nạn diệt chủng tồi tệ nhất.
Khác với viễn cảnh của chủ nghĩa khủng bố hạt nhân, chủ nghĩa khủng bố "thông thường" tạo ra nỗi lo sợ bởi tính chất khủng bố của nó hơn là bởi hậu quả của nó. Chủ nghĩa khủng bố "thông thường" chỉ ra những chiến thuật "khờ khạo, ngốc nghếch" – khiến 97% các âm mưu khủng bố bị thất bại và không đạt được mục tiêu như kế hoạch.
- Tổng thống Iran Ahmadinejad từng gửi đến người Israel một thông điệp rõ ràng rằng “sẽ xóa sổ Israel ra bản đồ thế giới”. Đây được coi là một mối đe dọa sống còn và có khả năng gây ra một cuộc chiến đẫm máu. Theo ông, liệu có khả năng người Iran sẽ sử dụng vũ khí hạt nhân để tấn công Israel hay không?
Không có gì chắc chắn rằng Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad sẽ tấn công Israel bằng vũ khí hạt nhân. Mặt khác, người Israel không quá rỗi hơi để lo lắng về khả năng có xác xuất rất thấp này.
Tuyên bố điên rồ này cùng với nhiều tuyên bố phản động khác của của Tổng thống Iran (chẳng hạn tuyên bố phủ nhận nạn tàn sát người Do Thái thời Đức Quốc xã là nguyên nhân gây ra nhiều nỗi bất an thực sự. Việc tuyên bố hủy hoại, xóa sổ một quốc gia thành viên Liên Hiệp Quốc là hành động đầy khiêu khích. Sẽ không có bất cứ quốc gia thành viên nào của Liên Hiệp Quốc bị xóa sổ bởi bạo lực.
- Mối quan hệ giữa suy giảm bạo lực với mối quan tâm và sự bảo vệ ngày càng gia tăng đối với trẻ em nghèo, trẻ em dân tộc thiểu số, phụ nữ và những người đồng tính là gì?
Những nhóm người dễ bị tổn thương nhất trong xã hội như trẻ em, phụ nữ và những người đồng tính ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm và bảo vệ nhờ cuộc cách mạng nhân quyền.
Các cuộc cách mạng nhân quyền này giúp bảo vệ họ khỏi các hình thức phân biệt chủng tộc, giới tính, các nạn hiếp dâm, bạo lực gia đình, hành hung và miệt thị người đồng tính, lạm dụng thể chất và tình dục cùng các hình phạt hà khắc, độc ác, mất nhân tính khác.
Tôi tin rằng sự ghê tởm đối với bạo lực chính là yếu tố thúc đẩy các giá trị nhân đạo ngày càng được quan tâm và chú ý nhiều hơn.
- Xét về mặt tâm lý, có phải con người bẩm sinh có xu hướng bạo lực và gây hấn? Hay ngược lại, có phải bản chất của con người là thiện?
Cả hai đều đúng và chưa đúng. Con người có xu hướng nuôi dưỡng vô số các động cơ khác nhau có khả năng dẫn đến bạo lực. Đó là các tư tưởng trả thù, thống trị, tham lam hay phá hoại…
Tuy nhiên, họ cũng có một loạt các động cơ khác có khả năng ức chế bạo lực bao gồm sự tự kiểm soát bản thân, sự đồng cảm hay khát vọng về công bằng… Tỷ lệ bạo lực trong xã hội phụ thuộc vào việc động cơ nào chiếm ưu thế hơn.
- Có phải trao đổi, thương mại quốc tế cũng là một nguyên nhân khiến bạo lực suy giảm?
Nói chung, một xã hội mở hay theo một cách gọi khác là một thế giới phẳng với các nền kinh tế hội nhập với nhau, phụ thuộc vào nhau sẽ làm giảm khả năng xảy ra chiến tranh, kiềm chế xung đột giữa các quốc gia, giữa con người với con người.
- Nếu tất cả chúng ta biết rằng chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên tương đối hòa bình trong lịch sử loài người, tâm lý chung của chúng ta sẽ bị tác động như thế nào?
Chúng ta có thể cố gắng tìm kiếm và nghiên cứu các yếu tố có thể thúc đẩy sự suy giảm bạo lực bao gồm các yếu tố như thương mại toàn cầu, dân chủ, chủ nghĩa thế giới, yếu tố giáo dục, một bộ máy nhà nước trong sạch, tốt đẹp hay tự do ngôn luận. Từ việc nhận thức được các yếu tố này, chúng ta có thể thúc đẩy và nhân rộng chúng.
Trung Đông - 'đấu trường của các đại gia'