Một góc thôn văn hóa Bhờ Hôồng
Sống cùng nỗi lo sạt lở
Không khó lý giải nỗi lo thường trực ẩn hiện trên gương mặt của người dân những ngày gần đây bởi chỉ riêng địa bàn thôn A Điu, xã A Rooi, huyện Đông Giang, đợt bão số 9 năm 2009 đã có 16 hộ mất nhà do sạt lở. Rải rác khắp huyện vẫn còn hàng trăm hộ dân đang đứng bên bờ vực của hiểm họa này. Gần 1/4 diện tích của thôn Bhờ Hôồng, xã Sông Kôn đã nằm gọn dưới lòng suối trong vòng chưa đầy chục năm trở lại đây. Chỉ sau đợt mưa bão năm ngoái, khoảng cách từ bờ suối bị sạt lở đến nhà dân giờ chỉ còn chưa đầy chục mét. Thậm chí, có hộ như hộ ông Bh’ling Nưm, 48 tuổi ở thôn Bhờ Hôồng1, khoảng cách từ bờ suối đến căn nhà của ông chưa đầy 5m. Ông cho biết: “Gia đình tui là một trong những hộ sống lâu năm nhất ở đây. Trước, từ nhà đến suối dài hơn 30m, rứa mà chỉ mấy năm nay, cứ sau mỗi đợt mưa lũ là suối lại lấn sát vào nhà. Giờ thì nhà tui nằm cạnh bờ suối rồi đó”. Không riêng gì thôn Bhờ Hôồng mà ở rải rác khắp huyện Đông Giang, có đến hàng trăm hộ đang đứng bên bờ vực của hiểm họa sạt lở đất.
Anh Bh’ling Văn tỏ vẻ lo ngại: “Mỗi khi có tin mưa to hay gió lốc kéo dài là cả gia đình tôi lo mất ăn mất ngủ. Có đêm nằm nghe đất đá sụp, đổ rào rào ngay sau nhà, tôi lại dựng mấy đứa nhỏ dậy, đưa chúng tới nhà họ hàng ở tít trên huyện cho an toàn”. Vợ anh, chị Blúp Thị Thoan thở dài: “Chắc chỉ vài năm nữa, nhà tôi cũng bị chôn vùi dưới lòng suối này mất”.
Sạt lở đất không chỉ cuốn trôi nhà cửa mà còn làm mất đi hàng chục héc ta đất canh tác của người dân sinh sống dọc các con suối. Chỉ tính riêng thôn 2, xã Ba, sau chưa đầy 10 năm mà số lượng đất canh tác chỉ còn lại 1/5 so với trước. Tại thôn văn hóa Bhờ Hôồng, những hộ dân đang sống trong cảnh nơm nớp lo sợ. Những khoảnh đất dường như càng ngày càng bị khoanh vùng lại. Nghề truyền thống đã không còn được người dân an tâm làm mỗi khi rảnh rỗi. Máy móc, công cụ sản xuất đang dần trở thành đống phế liệu. Tâm lý hoang mang, sợ sệt khiến những người dân quanh vùng bàng quan với cả chuyện ăn, chuyện mặc, chuyện tìm kế sinh nhai và tương lai phía trước. Chúng tôi gặp một cậu bé khi em vừa đi học về, cậu nhanh nhảu: “Ở nhà ba mẹ bảo mai phải nghỉ học, nước sắp dâng lên rồi, nhà sẽ đổ hết, lấy đâu ra tiền mà học?”.
Theo quan sát của chúng tôi, lòng suối chảy qua thôn 2 nay mở rộng ra đến hàng chục mét và vẫn đang ăn sâu vào bờ. Thỉnh thoảng đất đá lại sụt xuống tạo nên những bờ đất lở vào phần đất trồng hoa màu của người dân. Một người dân thôn 2 chỉ cho chúng tôi cái giếng nước nằm trơ trọi giữa lòng suối và nói, cách đây 10 năm, cái giếng này còn nằm cách bờ suối hơn chục mét, mà nay đã nằm “trơ gan” dưới lòng suối cạn.
Máy móc sản xuất hàng dân dụng tại thôn văn hóa
đang dần trở thành đống phế liệu
Các cơ quan chức năng nói gì?
Theo chính quyền địa phương, chính nạn đào bới, nạo vét các lòng suối một cách bừa bãi thời gian qua là nguyên nhân trực tiếp làm thay đổi dòng chảy, cũng như gây tác động xấu, sạt lở nặng mỗi khi có bão lũ hay mưa lớn kéo dài. Ở những địa bàn bị sạt lở nặng, trước đó đều diễn ra tình trạng khai thác vàng, quặng sa khoáng hay cát sạn xây dựng.
Ông Nguyễn Cung Tiến, Chánh văn phòng UBND xã Sông Kôn ái ngại: “Đã nhiều lần chúng tôi làm đơn kiến nghị lên UBND huyện, nhưng hiện vẫn chưa có câu trả lời cụ thể. Đông Giang vẫn còn là huyện khó khăn, phương án di dời các hộ dân là một bài toán khó với chính quyền địa phương”.
Già làng Bh’riu Prăm (83 tuổi, dân tộc Cơ Tu, nguyên Chủ tịch UBND huyện Đông Giang, người được coi là “nhân chứng sống” trong việc xây dựng và khôi phục làng văn hóa Bhờ Hôồng, nhìn nhận: “Nguy cơ làng văn hóa truyền thống Bhờ Hôồng bị xóa sổ không còn là chuyện mới mẻ đối với những ai quan tâm đến văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Mặc dù hiện nay thôn đang tiếp tục bảo tồn và xây dựng trở thành làng nghề tiêu biểu của tỉnh Quảng Nam trong hành trình hội nhập văn hóa di sản. Nhưng với đà này thì e rằng mai đây công sức và sản phẩm của một làng nghề sẽ bị đổ ra sông ra biển. Tính mạng của hàng trăm người dân nơi đây đang bị đe dọa nghiêm trọng trước thiên tai bão lũ”.
Làng văn hóa- du lịch Bhờ Hôồng có 63 hộ, gồm 362 nhân khẩu, chủ yếu là dân tộc Cơ Tu sinh sống từ rất lâu đời. Tháng 5- 2008, làng được ngành du lịch, chính quyền địa phương phối hợp với Công ty Lữ hành quốc tế Lê Nguyễn (TP Hội An) chọn làm điểm du lịch, khởi đầu cho tiến trình khai thác tiềm năng du lịch khu vực miền núi phía Tây đất Quảng. Đây là làng văn hóa tiêu biểu của đồng bào Cơ Tu ở tỉnh Quảng Nam với các điệu múa hát cồng chiêng truyền thống, các làn điệu dân ca Cơ Tu... được gìn giữ nguyên vẹn. Bhờ Hôồng cũng là thôn văn hóa cấp tỉnh đầu tiên của đồng bào Cơ Tu ở xã Sông Kôn và huyện Đông Giang, được xem như “cánh chim đầu đàn” trong phong trào xây dựng thôn văn hóa, kiểu mẫu của đồng bào Cơ Tu trên dãy Trường Sơn đại ngàn...
Nhưng khi chưa có chủ trương bảo tồn cho làng nghề này thoát khỏi sự đe dọa của thiên tai thì e rằng, một mai cái tên làng nghề truyền thống Bhờ Hôồng của người Cơ Tu sẽ theo cơn lũ đại ngàn cuốn trôi về dưới hạ lưu.
LÊ THỊ THU HÀ