Vườn tượng đá
Toàn đá, đi đâu cũng gặp đá. Đá chất cao ngất ngưởng ngoài đường, trong vườn và chật nhà. Rồi những khu vườn tượng đá với hàng vạn vạn những tác phẩm điêu khắc kỳ thú. Du khách nườm nượp. Cũng không hiểu sao người ngoại quốc lại mến ưa những bức tượng đá đến vậy. Hình như trong đá có hồn. Cái hồn của đá hút những dòng người ngùn ngụt kéo về đây mỗi ngày. Đó là khu làng đá mỹ nghệ Non Nước, nằm sát tựa lưng vào chân núi Ngũ Hành Sơn, ngọn núi biểu tượng thiêng của TP.biển Đà Nẵng.
Hình thành từ hơn 300 năm trước, khởi đầu do những nhóm thợ đá từ vùng quê Thanh Hóa di cư vào mở đất, khai thôn, lập ấp. Khi đó, làng đá dưới chân 5 ngọn núi thiêng này có tên gọi: làng Khái Đông. Trong quá trình lập làng mưu sinh, những người dân chân chất với đôi bàn tay chai sạn đã lấy đá sẵn có từ núi, đêm ngày đục đẽo thành những cái bát, cái chén, cái cối cái chày và những vật dụng thô sơ phục vụ cho cuộc sống thường nhật.
Đời ông truyền dạy cho đời cha, đời cha truyền dạy cho đời con. Cứ thế, qua bao thế hệ, hình thành và tụ hội nên một khu làng đá xôm tụ, đông đúc và uy nghi rộng lớn như ngày hôm nay. Hiện trong làng vẫn còn đền thờ Thạch nghệ Tổ sư, và lấy ngày 16-3 âm lịch hằng năm làm ngày giỗ Tổ của làng. Đến giờ, cả làng đã có đến hơn 500 hộ sản xuất và kinh doanh sản phẩm đá mỹ nghệ, thu hút trên 3.000 thợ và nghệ nhân, nhiều hộ gia đình đã trên 3 đời sống bên đá và.... chết- cười bên đá!
Làng đá mỹ nghệ Non Nước dưới chân Ngũ Hành Sơn cùng những sản phẩm đá danh tiếng từ đây đã tạo nên một khu làng đá kỳ thú. Dưới thời vua Tự Đức, các nghệ nhân của làng đá Non Nước được vua triệu về kinh đô Thuận Hóa làm đốc công theo dõi việc điêu khắc đá tại các cung điện, đền đài, lăng tẩm. Cái tên làng đá Non Nước giờ đã thành một chấm đỏ đầy hấp lực trên bản đồ du lịch khu vực và thế giới. Những bức tượng đá, những sản phẩm từ đá của khu làng đá này đã xuống tàu, vượt đại dương sang Mỹ, Canada, Chile, đến Nhật, Trung Quốc... và các quốc gia châu Âu. Một đội ngũ hàng trăm những điêu khắc gia tên tuổi mà thương hiệu của họ đã có mặt khắp 5 châu: Nguyễn Long Bửu, Nguyễn Hùng, Nguyễn Việt Minh... Mỗi năm, làng đá Non Nước cho xuất xưởng từ 7 đến 8 vạn sản phẩm mỹ nghệ các loại, với giá trị thương mại ước đạt hàng trăm tỷ đồng.
Nếu xưa kia chỉ chế tác đục đẽo thủ công, sản phẩm cũng chỉ quanh quẩn mấy vật dùng thường nhật thân quen như chén bát, cối chày, bia mô... thì giờ đây đã hình thành nên những thế hệ nghệ nhân cùng những lớp thợ tay nghề cao được đào tạo bài bản chuyên nghiệp, sản phẩm mỹ nghệ từ đá cũng ngày một tinh xảo hơn, tính mỹ thuật cao hơn, sản phẩm đa dạng phong phú hơn. Trên 500 hộ, mỗi nhà mỗi nơi là một khu vườn tượng đá mênh mông với cơ man nào là tượng, từ chiếc vòng tay, khuyên tai đến đồ trang sức trăm ngàn kiểu dạng, những bộ tách trà, bàn ghế, đến những bức tượng Phật, Chúa, sư tử, rồng phượng, vũ nữ Chăm... cao gần chục mét, nặng hàng tấn, và không thiếu cả những khu vườn tượng nghệ thuật kỳ thú.
Và màu của đá mới kỳ thú làm sao. Màu đen trắng của đá vôi, xanh biếc- hồng- tím- vân gỗ của đá cẩm thạch, màu vàng- xanh và ghi sậm như đất của đá sa thạch... Nguồn tại chỗ không còn nên lâu nay, đá được đặt mua từ các tỉnh phía Bắc. Thậm chí trong vòng 5, 6 năm gần đây, để đáp ứng nhu cầu chế tác những tác phẩm tượng đá mỹ nghệ cao cấp xuất khẩu, làng đá Non Nước đã phải nhập đá nguyên liệu từ Ấn Độ, Pakistan...
Sau hơn 300 năm hình thành và phát triển, làng đá mỹ nghệ Non Nước đang chuẩn bị được qui hoạch thành một khu làng đá hiện đại kỳ thú, nằm trong tổng thể một không gian văn hóa đa dạng của khu công viên du lịch, di tích văn hóa tâm linh Ngũ Hành Sơn. Mặt trái của làng nghề và tốc độ phát triển quá nhanh, ô nhiễm môi trường bởi bụi đá, chất thải và tiếng ồn đã đặt cho khu làng đá này trước nguy cơ xâm hại nghiêm trọng đến cuộc sống của cộng đồng cư dân trong vùng và chất lượng đô thị.
Trước thực tế này, chính quyền thành phố đã quyết định quy hoạch lại khu làng đá mỹ nghệ Non Nước với quy mô đầu tư 35,4ha. 605 hộ dân sẽ phải di dời để sắp xếp lại làng nghề. Qui hoạch xong, sẽ hình thành từng phân khu chức năng liên hoàn, khép kín dựa theo các quy trình sản xuất sản phẩm đá. Đó là các phân khu chế tác, đánh bóng sản phẩm, khu phố bán hàng và giới thiệu sản phẩm... Hiện dự án đang được triển khai công tác giải phóng mặt bằng. Dự kiến trong 2 năm 2010- 2011 sẽ tiến hành xong việc bố trí tái định cư, ổn định cuộc sống và sản xuất cho người dân.
Một trong những điểm nhấn đáng chú ý trong đồ án quy hoạch làng đá Non Nước là sẽ hình thành một Bảo tàng đá mỹ nghệ duy nhất tại Việt Nam trên diện tích 7,3ha. Tại đây sẽ hình thành một trung tâm trưng bày, triển lãm, chế tác, trao đổi, mua bán các tác phẩm đá mỹ nghệ và là nơi tổ chức các sự kiện văn hóa về đá mỹ nghệ trong và ngoài nước. Bảo tàng được xây dựng theo thiết kế dạng hang động (xây ngầm dưới lòng đất) tạo nên cảnh trí hấp dẫn, kỳ thú có một không hai, không những của Việt Nam mà với cả khu vực và thế giới.
TRƯƠNG DUY NHẤT