Ông Võ Văn Luật, bí thư Đảng ủy – chủ tịch UBND xã Tam An cho biết, bốn ngày sau khi cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (C49) bộ Công an bắt quả tang nhà máy xử lý nước thải tập trung của Sonadezi Long Thành xả thải ra sông Đồng Nai, toàn xã đã có 37 người nộp đơn khiếu nại đòi bồi thường. Hầu hết trong nội dung đơn, các hộ dân đều khẳng định nhà máy xử lý nước thải xả thải trong thời gian dài, nước thải gây ô nhiễm làm thay đổi môi trường thủy sinh, làm nước sông ô nhiễm dẫn đến tôm cá chết hàng loạt, hàng chục hecta nuôi tôm và cây ăn trái chết cháy. Ông Luật khẳng định, trước đây khi chưa có khu công nghiệp, khu vực này tôm cá rất nhiều, cây trái sum suê. Vài năm nay, dân tháo bỏ đìa, vì vụ nào tôm cá cũng chết hết. Dòng suối và đồng ruộng bị hóa chất từ nước thải lắng đọng, làm chết sạch cây trái.
Đến nộp đơn đòi bồi thường tại nhà trưởng ấp, ông Nguyễn Văn Liêm, ngụ ấp 2 còn đưa ra lá đơn cũ, lưu lại từ năm 2006 khiếu nại Sonadezi Long Thành xả thải làm năm đìa tôm và ba ao cá giống trị giá hàng trăm triệu đồng bị nước thải ô nhiễm làm chết sạch. “Năm 2006, tôi nộp hai lần đơn nhưng chẳng ai trả lời cả”, ông Liêm khổ sở nói. Ông Luật cho biết, nhiều năm nay dân phản ánh nửa đêm nước thải cũng trực tiếp từ cửa cống xả thẳng ra rạch Bà Chèo đổ ra sông bốc lên mùi không khí đậm đặc, hôi thối. Bà Ngô Thị Ba, ấp 2, xã Tam An bức xúc, sống cạnh con rạch này, nhiều người hít mùi nước thải bị viêm xoang, cá tôm nuôi bị chết phơi bụng hàng loạt. Nước thải đen ngòm, làm những dãy hồ nuôi cá, tôm dọc bờ sông thuộc địa bàn xã bị bỏ không từ nhiều năm nay. Mấy năm nay, nước thải đen của họng xả nhà máy đã xóa sổ cả làng chài ven rạch và bóp chết đường sinh kế của hàng trăm hộ dân nơi đây. “Chúng tôi kêu hoài mà không thấu. Trong khi đoàn giám sát của HĐND năm nào cũng lên giám sát mấy đợt mà họ chỉ lòng vòng trong nhà máy chứ không khi nào đến gặp dân. Thế nhưng, về vẫn kết luận là nước thải đạt tiêu chuẩn”, bà Ba tức tưởi.
Sắp tới chính quyền sẽ còn nhận được nhiều đơn kiện đòi bồi thường. Bước đầu là tiếp nhận đơn kiện của dân, thời gian tới, chính quyền địa phương sẽ thành lập một tổ phối hợp với phòng tài nguyên và môi trường huyện đi xác minh thiệt hại cho người dân nhằm xác định được thiệt hại. “Nhiều năm qua chúng tôi cũng nhận được phản ánh của người dân về việc Sonadezi Long Thành xả thải gây ô nhiễm nguồn nước. Chúng tôi có cho đơn vị chức năng lấy mẫu nước phân tích, dù mẫu có màu và mùi nhưng kết quả không vượt quá tiêu chuẩn cho phép nên chúng tôi không đủ điều kiện để giải quyết khiếu kiện của người dân”, bà Hà nói.
Ông Kiều Hoàng Anh, trưởng ấp 2 cho biết, có khoảng 100 hộ dân trong xã sống quanh rạch Bà Chèo và rạch Mương đang thống kê thiệt hại, làm đơn gửi UBND xã đòi bồi thường.
Những thông tin từ chính quyền cơ sở và phản ánh của hàng chục hộ dân suốt năm năm qua cho thấy, thiệt hại do ô nhiễm không dừng lại ở một vài hộ, khả năng Sonadezi Long Thành đã trở thành một Vedan thứ hai. Nhưng làm sao để tránh “vết xe đổ” của hơn hai năm trước, hàng ngàn hộ dân ven sông Thị Vải nhận được tiền bồi thường nhờ áp lực của chính quyền và công luận, một số luật sư đã từng tham gia vụ đòi Vedan bồi thường đã đưa kinh nghiệm.
Luật sư Nguyễn Văn Hậu, phó chủ tịch thành hội Luật gia TP.HCM, khuyên: ngay bây giờ người dân phải tính toán, xác định thiệt hại của mình. Sau đó liên hệ hội nông dân ở địa phương để nhờ đơn vị này thay mặt mình trong các thủ tục pháp lý. Một chú ý nữa, cơ quan điều tra chưa xác định Sonadezi Long Thành xả thải trong bao lâu, nên người dân phải đợi kết luận chính thức. Tương tự như vụ Vedan, mức tính thiệt hại trong một năm sẽ được nhân cho số năm tương ứng mà Sonadezi Long Thành xả thải gây nguy hại cho môi trường. Hiện nay, mẫu thống kê của bộ Tài nguyên và môi trường đã có ở hội nông dân các cấp, người dân chỉ việc đến lấy rồi điền vào. Ví dụ, hộ nhà mình bị mất bao nhiêu tiền do chết cá, cây trồng… từ khi Sonadezi Long Thành xả thải. Bước tiếp theo là những ai bị thiệt hại làm đơn khiếu nại gửi tới công ty này để yêu cầu bồi thường. Trường hợp Sonadezi Long Thành không bồi thường thì người dân làm đơn khởi kiện gửi đến tòa án, thời hiệu được tính từ khi sai phạm của Sonadezi Long Thành bị C49 phát hiện. Làm theo cách này, theo luật sư Hậu, người dân tránh được khiếu kiện đông người, còn hội nông dân sẽ làm việc với các cơ quan chức năng để xác định thiệt hại thật kỹ lưỡng.
Đồng quan điểm, luật sư Nguyễn Văn Đức, công ty luật Biển Đông (đoàn Luật sư tỉnh Bình Phước) cho biết thêm, muốn có cơ sở đòi bồi thường, trước hết C49 phải trưng cầu giám định, viện Tài nguyên và môi trường (thuộc bộ Tài nguyên và môi trường) sẽ là đơn vị thực hiện và đưa ra kết quả giám định. Từ đó mới đánh giá mức độ thiệt hại môi trường tại từng khu vực là bao nhiêu. Về phía mỗi hộ dân, diện tích nuôi trồng thực tế phải được chính quyền địa phương xác nhận. Bên cạnh đó, các hộ dân cần thu thập chứng cứ liên quan đến hoạt động sản xuất, chăn nuôi từ những năm trước, như: hóa đơn cám bã, con giống... đồng thời đề nghị các cấp hội nông dân cùng tham gia, giúp đỡ thống kê thiệt hại.
Một thẩm phán (đề nghị không nêu tên) lại có quan điểm khác trong công đoạn tìm chứng cứ, các hộ cần liệt kê chi tiết về chi phí con giống, nhân công và khoản thu nhập hàng năm làm bằng chứng trước khi nộp đơn khiếu nại. Tuy nhiên, các hộ dân không phải đưa ra mọi chứng cứ bằng giấy tờ như: hóa đơn chứng từ mua giống, thức ăn, bán hàng, đóng thuế… để chứng minh thiệt hại, vì nghề của họ là làm nông nghiệp chứ không phải nghề kinh doanh mua bán.
Trong ngày 9.8, thanh tra sở Tài nguyên và môi trường cũng đã thành lập đoàn tiến hành kiểm tra, đánh giá mức độ ô nhiễm rạch Bà Chèo, lấy mẫu nước và mẫu bùn để phân tích. Dự kiến trong tuần này, C49 sẽ có kết quả xét nghiệm mẫu nước để đưa ra phương án xử lý cuối cùng.
Sonadezi Long Thành là một Vedan thứ hai ở Đồng Nai, cần thiết phải xử thật nghiêm làm gương cho các doanh nghiệp khác. Về các khía cạnh pháp lý, theo quan điểm của tôi, Sonadezi Long Thành là doanh nghiệp nhà nước nhưng ý thức bảo vệ môi trường kém nên phải chịu hình thức xử lý nặng hơn doanh nghiệp tư nhân. Luật Hình sự năm 2009 về tội phạm môi trường đã nêu trách nhiệm người xả thải, theo tôi đây là trách nhiệm của người đứng đầu doanh nghiệp, nên có thể khởi tố hình sự cá nhân người này. Ngoài ra, sở Tài nguyên và môi trường tỉnh Đồng Nai cũng phải chịu trách nhiệm liên đới vì đã không phát hiện ra đơn vị mình quản lý vi phạm luật pháp về môi trường. Tùy theo tính chất, mức độ mà sở có thể là đồng phạm với Sonadezi Long Thành. Bên cạnh đó, Sonadezi Long Thành phải chịu đóng phạt xả thải tương ứng với thời gian, khối lượng nước bẩn ra môi trường mà pháp luật đã có chế tài.