Nhiều thuận lợi
Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho biết, 6 tháng đầu năm 2009, cả nước đã xuất khẩu được 3,65 triệu tấn gạo, tăng 59% so cùng kỳ năm 2008. Kim ngạch xuất khẩu đạt 1,7 tỉ USD, tăng 32% so cùng kỳ, giá xuất khẩu bình quân đạt 411 USD/tấn. Đây là năm có số lượng gạo xuất khẩu đạt cao nhất trong khoảng 20 năm qua. Chỉ tính riêng trong quý 1-2009, cả nước đã xuất khẩu được 1,5 triệu tấn gạo, tăng gần gấp đôi so với 6 tháng đầu năm 2008. Sở dĩ xuất khẩu đạt số lượng cao là do từ cuối năm trước đã chuẩn bị được hợp đồng xuất khẩu, nhất là có lượng gạo tồn kho đáp ứng đủ yêu cầu các hợp đồng được ký kết. Đến nay, đã có 5,2 triệu tấn gạo được các doanh nghiệp ký kết hợp đồng xuất khẩu sang các nước và khả năng sẽ còn trên 1 triệu tấn nữa trong 6 tháng cuối năm.Tuy nhiên, theo ông Trương Thanh Phong, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho rằng, tình hình xuất khẩu gạo 6 tháng cuối năm của nước ta cũng cần phải cảnh giác. Vì năm nay, cả thế giới đều được mùa, một số nước có lượng gạo còn tồn kho lớn như Ấn Độ, Thái Lan. Mặc dù Việt Nam chiếm lĩnh thị trường châu Phi từ 20-25% thị phần, tuy nhiên, Ấn Độ có lượng gạo tồn kho khoảng 20 triệu tấn nếu bán ra thì tình hình xuất khẩu gạo của nước ta sẽ gặp nhiều khó khăn. Trong khi Thái Lan hiện tại còn tồn kho khoảng 6 triệu tấn gạo. Dù nước này đã đưa ra đấu thầu nhưng giá thấp chưa xuất được, đây cũng là điều rất đáng lo ngại. Trong khi giá bán ra của thị trường Myanma rất thấp sẽ cạnh tranh rất lớn đối với gạo xuất khẩu của Việt Nam. Nếu không có gì thay đổi, vụ lúa Hè thu của ĐBSCL sẽ có khoảng 20,7 triệu tấn lúa, tương đương với 10,4 triệu tấn lúa hàng hóa và cho ra trên 5 triệu tấn gạo, nếu cộng với lượng gạo còn tồn kho 800.000 tấn thì đang có khoảng 6 triệu tấn gạo cần tiêu thụ. Nhưng lượng gạo mua về từ vụ lúa Hè thu chưa nhiều, trong khi một số diện tích lúa ở miền Trung, miền Bắc bị ảnh hưởng do lũ làm thiệt hại. Tuy vậy, chủ trương của Chính phủ là có lương thực tới đâu thì xuất đến đó và việc xuất khẩu 6 triệu tấn gạo trong năm nay là nằm trong tầm tay.
Hiệp hội Lương thực Việt Nam cũng lưu ý các tỉnh, thành ĐBSCL, vì đây là vựa lúa của cả nước nên chất lượng giống lúa cũng cần được quan tâm đặc biệt. Nếu vụ lúa Đông xuân, giống lúa IR 50404 chiếm từ 30-40% diện tích gieo sạ sẽ không ảnh hưởng lớn đến chất lượng gạo xuất khẩu do hạt dài, trong, ít bạc bụng, nhưng vụ Xuân hè, Hè thu chất lượng gạo thấp cần phải hạn chế tối đa diện tích gieo sạ bằng các giống lúa có phẩm cấp gạo thấp. Cần chú ý gieo sạ giống chất lượng cao ở tất cả các mùa vụ vì khi giá cả xuống thấp, thì các doanh nghiệp, các công ty lương thực vẫn có thể mua tạm trữ được. “Hiện nay, chúng ta đang thiếu gạo cao cấp nhưng lại khó cho gạo cấp thấp, vì gạo chất lượng cao lại chạy sang Campuchia, còn gạo chất lượng thấp lại quay về Việt Nam. Nếu đến cuối tháng 7, đầu tháng 8 mà tình hình xuất khẩu chậm, Hiệp hội sẽ phân bổ chỉ tiêu xuống các công ty lương thực để mua tạm trữ, cố gắng để nông dân trồng lúa có lợi nhuận 30% theo sự chỉ đạo của Chính phủ. Đặc biệt, vụ lúa Thu đông này, các tỉnh nên khuyến cáo gieo sạ bằng các giống chất lượng cao, hướng dẫn nông dân phơi lúa thật khô để tạm trữ nhằm phục vụ cho thị trường xuất khẩu gạo phẩm cấp thấp vào đầu năm tới”, ông Phong nhấn mạnh.
Nhưng vẫn còn lo
Tại Hậu Giang, tình hình tiêu thụ lúa Hè thu những ngày qua tương đối thuận lợi. Giám đốc Sở NN&PTNT Hậu Giang Nguyễn Văn Đồng cho rằng, giá thành sản xuất vụ này khoảng 2.800 đ/kg, nếu giá lúa bán ra từ 3.800-4.000 đ/kg thì nông dân có lãi. Tuy nhiên, ông Đồng cũng lo lắng tình trạng lúa ứ đọng tái lập lại như vụ lúa Hè thu năm 2008. Cái khó hiện nay khi các doanh nghiệp trúng hợp đồng xuất khẩu gạo phẩm cấp thấp, thì thương lái lại đổ xô đi mua lúa IR 50404. Thời gian gần đây cho thấy thị trường quyết định rất lớn đến sản xuất của nông dân. Vì vậy, Bộ NN&PTNT, Hiệp hội lương thực cần dự báo trước thị trường xuất khẩu để có chỉ đạo trong sản xuất mới được xác đáng hơn. Tuy nhiên, để vụ lúa Hè thu tiêu thụ được suông sẻ, Hiệp hội lương thực cần chỉ đạo các công ty lương thực không nên gián đoạn trong thu mua để giữ giá được bình ổn, nhằm hạn chế tình trạng thương lái ép giá nông dân.
Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Đệ, Viện Nghiên cứu phát triển ĐBSCL, Trường Đại học Cần Thơ cho rằng, nếu nói nông dân làm lúa có lãi từ 40-50%, thậm chí 60% như vụ lúa Đông xuân nhưng sao không thấy nông dân giàu. Nếu đất đai được công nhận là một hàng hóa, mà không tính vào giá thành sản xuất là một thiệt thòi cho nông dân. Hay công lao động bỏ ra cũng không được tính vào chi phí sản xuất, vì thế thấy có lời cao nhưng tính sát lại thì người dân chẳng còn được bao nhiêu. Trong khi đối tượng hưởng lợi nhiều từ hạt lúa lại là các thương buôn, đơn vị xuất khẩu. ĐBSCL là vùng trọng điểm trong xuất khẩu gạo và đảm bảo an ninh lương thực của cả nước, vì vậy, Nhà nước cần phải có những chính sách thỏa đáng cho người trồng lúa. Trong tiêu thụ hàng hóa, lúa đặc sản, lúa chất lượng cao, qua nghiên cứu tại thị trường nội địa tiềm năng hiện nay vẫn còn rất lớn nhưng chưa được khai thác hết. Ngoài ra, vai trò của Nhà nước trong điều tiết lúa gạo nên có chính sách mua gạo dự trữ, nhất là những lúc giá cả biến động theo chiều hướng thấp để không ảnh hưởng lớn đến sản xuất của người nông dân. Cần triển khai nhanh chương trình 2 triệu m2 nhà kho để mua gạo tạm trữ trong vụ lúa Hè thu cũng như những vụ tiếp theo. Bên cạnh đó, hạn ngạch xuất khẩu phải thay đổi từng thời điểm, chứ không nhất thiết phải cố định và cần đưa ra giá sàn xuất khẩu phù hợp. Nếu nói quan tâm đến người trồng lúa nhưng lại không nghĩ cặn kẽ, thấu đáo thì người nông dân sẽ còn gặp khó khăn...
Theo Cục Trồng trọt, vụ lúa Hè thu tại ĐBSCL có khoảng 18% diện tích được gieo sạ bằng giống IR 50404, với sản lượng khoảng 1,3 triệu tấn, vượt chỉ tiêu của Bộ NN&PTNT giao cho các tỉnh. Mặc dù giá cả, sức mua của loại lúa này có chiều hướng tốt, tuy nhiên, dự báo sắp tới đây khi thu hoạch rộ, khả năng tiêu thụ lượng lúa này sẽ gặp không ít khó khăn. Tại buổi sơ kết vụ lúa Hè thu của các tỉnh ĐBSCL được tổ chức tại TX.Vị Thanh, Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Bùi Bá Bổng cũng thống nhất đưa ra giá bảo hiểm cho vụ lúa Hè thu là 3.800 đ/kg. Nếu thị trường giá cả biến động theo chiều hướng thấp, xuống dưới mức giá bảo hiểm thì Nhà nước sẽ bù lỗ để giúp nông dân an tâm sản xuất...