Mùa Thu năm 1941, Thủ đô Mát-xcơ-va bị lâm nguy. Quân thù tập trung gần một nửa lực lượng hùng hậu bao vây, với 77 sư đoàn, gần 1.000 máy bay, 1.600 xe tăng huênh hoang: - "Chiến tranh sắp kết thúc".
Thế trận hoàn toàn thay đổi, Hồng quân ồ ạt phản công về phía Tây từng bước giải phóng Ba-lan. Bun-ga-ri, Ru-ma-ni, Tiệp Khắc... rồi dồn dập tiến vào sào huyệt của kẻ thù. Chiều 30-4-1945, lá cờ chiến thắng của Hồng quân Liên Xô kiêu hãnh phấp phới bay trên nóc tòa nhà Quốc hội Đức tại Thủ đô Béc-lin.
Trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc vĩ đại ấy, sát cánh với Hồng quân còn có hàng nghìn văn nghệ sĩ, nhà báo ra trận, trong đó có 270 người đã anh dũng hi sinh. Họ luôn có mặt trên các chiến trường, kịp thời phản ánh sức mạnh chiến đấu chiến thắng của Hồng quân. Hình ảnh Tổ quốc - Nhân dân cùng các chiến sĩ nơi tiền tuyến gắn liền với hậu phương được thể hiện đậm nét qua các tác phẩm văn, thơ, nhạc, họa.
|
| Quảng trường Đỏ Mát-xcơ-va (Liên bang Nga). Ảnh: IT |
Đề tài Tổ quốc nổi bật xuyên suốt cuộc trường chinh, gắn bó máu thịt với mỗi người lính biến thành lẽ sống và hành động theo khẩu hiệu cháy bỏng: "Chúng ta chỉ đặt súng xuống khi kẻ thù đầu hàng/ Tổ quốc bắt đầu từ đâu?/ Từ bức tranh ta được xem ngày nhỏ/ Từ những người bạn tốt vẫn cùng ta/ Thường đi học và chơi chung một phố". (Matuxovxki - Tổ quốc bắt đầu từ đâu - Thái Bá Tân dịch).
Và thế là ngày mai xông vào trận chiến giáp lá cà, những người con của Tổ quốc sẵn sàng hiến dâng tất cả, không chút chần chừ: "Trận đánh ngày mai - đánh giáp lá cà/ Lần cuối cùng hiến dâng cho Tổ quốc/ Cái chết không làm ta khiếp nhược/ Về nước Nga, vẫn hi vọng trở về". (Noskin - Trận đánh cuối cùng - Đoàn Anh Tuấn dịch).
Điều thiêng liêng nhất, đây là cuộc chiến tranh chính nghĩa bảo vệ dân tộc Nga - một dân tộc từng đánh thắng đội quân xâm lược hùng hậu bậc nhất do đích thân Hoàng đế Na-pô-lê-ông chỉ huy (1812 - 1814), góp phần giải phóng châu Âu thoát khỏi ách thống trị của đế chế Pháp: "Anh cầm súng lên đường đi chiến đấu/ Chính vì em vì Tổ quốc - mẹ hiền/ Phản bội em, phản mẹ hiền yêu dấu?/ Vậy đời anh còn có gì chăng?".
Khác hẳn với bộ mặt đen tối của bọn phát xít xâm lược, hình ảnh các chiến sĩ Hồng quân được khắc họa đẹp đẽ ngời sáng: "Con người ấy như một mảnh mặt trời/ Con người ấy như ngọn lửa, như bài ca đẹp đẽ/ Con người ấy chỉ mong tốt cho đời/ Mong ai khổ được sướng vui, chỉ thế. (Amuxina - Bài ca người lính vô danh - Thái Bá Tân dịch).
Niềm khát vọng chân chính giản dị mà đằm thắm, họ chỉ mong ngày im tiếng súng trở về cuộc sống êm đềm, ấm cúng bên mẹ hiền, trên quê hương, bên dòng sông tuổi thơ, chứ không hề nuôi tham vọng áp bức bóc lột những người khác: "Con sẽ trở về với Mẹ, ơi nước Nga/ Để lại được nghe những cánh rừng reo hát, Để lại ngắm nhìn những dòng sông xanh mát/ Để lại được đi trên con đường nhỏ ông cha...". (Khuyết danh - Thúy Toàn dịch).
Bên cạnh những vần thơ lửa cháy là những áng văn xuôi nóng bỏng tố cáo tội ác của kẻ thù, hình ảnh người chiến sĩ Hồng quân trong “Số phận con người” (1956) của văn hào Sô-lô-khốp. Tính cách của nhân vật trung tâm Xô-cô-lốp tiêu biểu cho phẩm chất kiên cường và cảnh ngộ bi tráng của nhân dân Liên Xô trên con đường quyết chiến thắng. Xô-cô-lốp từng lập bao chiến công ngoài mặt trận, từng bị địch bắt, nhưng đã khôn khéo thoát khỏi vòng vây để trở về với đội ngũ; trong khi đó, ở quê hương anh, vợ con, nhà cửa của anh đã bị quân thù giết sạch, đốt sạch. Trở về hậu phương, Xô-cô-lốp cô đơn một mình, ngày ngày chăm lo việc lái xe cho cửa hàng mậu dịch, bỗng một hôm, bé Va-ni-a mồ côi bố mẹ đang bơ vơ giữa phố, sà vào lòng anh, tự coi anh là bố mình. Không chút ngại ngần, anh bèn dang rộng vòng tay ấm áp đón cậu bé Va-ni-a về nuôi như chính giọt máu của mình. Hình tượng Xô-cô-lốp xuyên suốt tác phẩm đậm nét hiện thực nghiệt ngã, vừa dồi dào tình cảm nhân đạo cách mạng cao đẹp của con người Xô-viết. Năm 1959, tác phẩm này đã được dựng thành bộ phim lớn, tạo nên tiếng vang mạnh mẽ trên thế giới.
Âm điệu anh hùng ca trữ tình được thể hiện đặc biệt mạnh mẽ và hấp dẫn trong tiểu thuyết Đội cận vệ thanh niên của Pha-đê-ép. Quả thật, suốt năm năm chiến đấu bảo vệ đất nước Liên Xô, 27 triệu người đã ngã xuống, trong đó có hàng triệu chiến sĩ thanh niên cận vệ, mà tác phẩm này là bức tranh hoành tráng tiêu biểu nhất, phản ánh hoàn chỉnh sức mạnh chiến thắng của chủ nghĩa anh hùng Xô-viết. Tiểu thuyết giới thiệu gần 200 nhân vật, trong đó có 57 nhân vật là nguyên mẫu, kết liền với một số nhân vật có thực trong bộ máy lãnh đạo đương thời. Vẻ đẹp lí tưởng trong tâm hồn lớp trẻ, đại diện cho sức mạnh bất khuất của các dân tộc trên toàn cõi Liên bang Xô-viết cùng nắm tay nhau đoàn kết chiến đấu, tạo nên bài ca chiến thắng cho nhân loại yêu chuộng hòa bình giữa thế kỉ XX
Hà Nội, mùa Thu 2011
PGS, TS Nguyễn Trường Lịch