Không triết lý cầu kỳ, không rao giảng khô cứng, những tâm sự mộc mạc của ông có lẽ sẽ thức tỉnh được phần nào khát vọng được cống hiến nhiều hơn trong mỗi công dân để xây dựng một nhà nước "của dân, do dân, vì dân".
Thời xưa, bậc trung quân có thể mất đầu mà vẫn dám dâng lời nói phải lên vua. Trách nhiệm của một đại biểu Quốc hội (QH) là phản ánh đầy đủ ý kiến của cử tri và của cá nhân mình để QH, Chính phủ và cơ quan hữu quan có thêm thông tin, cân nhắc kỹ trước khi đưa ra quyết định.
Vì việc chung, người đại biểu không nên nghĩ đến cái ghế của mình mà rụt rè. Tôi nhớ, vào năm 2002, khi QH bắt đầu chuẩn bị bầu cử khóa XI, UB Khoa học công nghệ và môi trường của QH có ý định tìm một đại biểu thuộc lĩnh vực khoa học xã hội.
Vì theo ông Vũ Đình Cự, Phó chủ tịch QH kiêm Chủ nhiệm UB lúc đó, UB chỉ toàn các nhà khoa học tự nhiên, mất cân đối quá. Cần một nhà khoa học xã hội có chức vụ từ cấp viện phó, hiệu phó trở lên.
Thế là UB "soi" ngay vào ĐH Khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) để tìm người.
Làm đại biểu QH phải như thế nào?
Khi ấy, tôi đang là Phó hiệu trưởng, Bí thư Đảng ủy Trường ĐH KHXH&NV (ĐHQG Hà Nội). Tôi và nhà trường nhận được giấy thông báo của UB Thường vụ QH quyết định giới thiệu tôi tham gia QH khóa XI.
Đó là công văn do Phó chủ tịch QH Mai Thúc Lân ký. Có thể coi đó như giấy điều động của QH cũng được.
Trường liền tổ chức hội nghị cán bộ chủ chốt để đánh giá và giới thiệu cán bộ, tỷ lệ nhất trí dành cho tôi là 100%. Sau đó, đến khâu xem xét và giới thiệu của Mặt trận Tổ quốc. Cuối cùng là vòng bầu cử của cử tri. Lúc đó là khoảng tháng 5/2002.
Thú thực vào thời điểm đó, tôi chưa hiểu làm đại biểu QH phải như thế nào, nên lo lắng lắm. Lo, không biết có đáp ứng được yêu cầu công việc không. Mà tôi đang làm việc trong môi trường giáo dục, ở trường thì vui. Tôi nghĩ làm đại biểu QH chắc khó khăn hơn nhiều. Nhưng rồi cứ phải vào cuộc, vừa làm việc vừa học thôi.
Cũng được sự giúp đỡ của anh em nữa, cho nên sau một khóa QH, tôi đã học được rất nhiều, thấy mình trưởng thành rất nhiều. Mình được tiếp xúc với thông tin về kinh tế - xã hội, an ninh - quốc phòng, được nghe người khác thảo luận phát biểu, nên tầm nhận thức của mình nâng lên, mình có cái nhìn bao quát hơn.
Người ta bảo, làm đại biểu QH một khóa giống như qua một trường đại học nữa, là như vậy. Thời gian đầu thì có nhiều điều phải tìm hiểu, về thủ tục, về quy trình làm việc của đại biểu QH. Chẳng hạn, phải làm quen dần với cách thức xây dựng luật, cách thức giám sát. Nhưng việc này không khó lắm.
Cái khó lớn của một đại biểu là phải làm sao đóng góp ý kiến tốt, nêu được vấn đề, để thúc đẩy công việc chung. Khó vì nhiều lĩnh vực đâu phải chuyên môn của mình. Nhưng khó thì phải tìm hiểu.
Mỗi đại biểu QH thường chỉ am hiểu một vài lĩnh vực, không thể bàn về mọi công việc của QH nếu không dựa vào trí tuệ của cử tri.
Bởi vậy, đại biểu phải thường xuyên tiếp xúc cử tri, đọc báo, đọc sách, theo dõi tin tức, gặp gỡ chuyên gia để chắt lọc từ đó những tru thức cần cho công việc của mình. Tạo được nếp làm việc như vậy, đại biểu sẽ được rèn luyện tư duy chính trị, đến lúc cần có ý kiến, sẽ có thể có ý kiến xác đáng, chứ không phải cứ đụng đến vấn đề mới chạy đi tìm chuyên gia.
Đại biểu QH phải chấp nhận rằng, không thể được lòng tất cả mọi người, nhất là người đã bị mình chất vấn. Tức là có thể va chạm với lãnh đạo Bộ này Bộ kia, hoặc với lãnh đạo ở cấp cao hơn nữa.
Nhưng, qua các kỳ họp của hai khóa QH, tôi thấy nhìn chung các bộ trưởng, trưởng ngành tỏ ra là những chính khách có bản lĩnh. Chúng tôi có thể chất vấn "nảy lửa" trên hội trường nhưng khi gặp nhau ở bên ngoài vẫn trò chuyện vui vẻ.
Chất vấn: một việc tưởng dễ mà thật khó
Tuy vậy, trong khóa XI, cũng có một lần tôi bị phản ứng. Tại kỳ họp đó, tôi có nêu ý kiến rằng thị trường sách tham khảo đang loạn giá, Bộ GD&ĐT và Bộ VH&TT nên phối hợp xử lý.
Tôi chất vấn hôm trước thì hôm sau vị lãnh đạo đã tỏ ra bực dọc: "Có những vị phát biểu thế thôi những đứng tên viết sách tham khảo đầy ra đấy, nếu cần tôi công bố danh sách...".
Tất nhiên là có sự hiểu lầm đâu đây, vì thực tình tôi có viết sách tham khảo bao giờ đâu. Lúc đó tôi cũng phiền lòng, vì mình lên tiếng vì chuyện chung thôi chứ có phải vì việc riêng đâu. Nhưng cũng chỉ bị phản ứng tới mức đó thôi chứ chưa bao giờ chúng tôi đi đến mức căng thẳng, không nhìn mặt nhau nữa. Tới mức đó thì tức là công việc chất vấn của đại biểu QH không đạt yêu cầu rồi!
Chất vấn là phải nói trúng vấn đề đáng quan tâm. Chẳng hạn, không nên chỉ nêu cái khó của địa phương ra rồi xin Chính phủ giúp, mà phải chất vấn trách nhiệm thuộc về cơ quan nào, Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao hay Chính phủ, rồi đưa ra giải pháp, nếu có thể. Không phải cái gì cũng đem ra chất vấn được, dù cử tri có thể có rất nhiều bức xúc.
Bởi vì đại biểu chỉ có thể chất vấn người được đại biểu bầu và phê chuẩn thôi. Do vậy, sẽ có những vấn đề thuộc trách nhiệm chất vấn của Hội đồng nhân dân địa phương chứ không phải của đại biểu QH.
Một điểm nữa, là chất vấn phải trên tinh thần xây dựng. Chất vấn như thế nào là khá quan trọng. Nhiều khi, trong suy nhĩ thì mình bất bình, những khi chất vấn mình phải giữ được bình tĩnh. Khi tranh luận, phải chú ý đến tính thuyết phục của lập luận.
Cũng phải chấp nhận một thực tế là nhiều khi ý kiến của mình chưa thuyết phục được cơ quan hữu quan. Điều đó có thể có nhiều lý do. Không nên tự ái, vì thực ra ý kiến của đại biểu QH cũng chỉ là một ý kiến thôi.Nhưng vẫn phải kiên trì thuyết phục trong những dịp khác.
Nhiều người hỏi tôi rằng, tôi hay nêu vấn đề gai góc như vậy thì có bị ai làm phiền gì không? Tôi trả lời là không. Được làm đại biểu QH vui chứ, nhất là nếu làm tròn nhiệm vụ thì vui lắm. Nhưng phải nói thêm rằng, nếu không làm trong nhiệm vụ thì cũng chẳng ai kỷ luật anh cả. Vì, có ai bắt đại biểu QH phải phát biểu hay chất vấn trước hội trường đâu!
Nhưng Đảng không cử và dân không bầu một đại biểu vào QH chỉ để...vỗ tay. Cả lãnh đạo lẫn người dân đều cần tiếng nói phản biện, miễn là phản biện có tính xây dựng, không nhằm đả kích cá nhân và không vụ lợi. Dân đã bầu mà mình không dám nói lên ý kiến của dân thì "phí" phiếu bầu của dân.
Tôi không sợ có người nói tôi rằng chuyện gì cũng phát biểu ý kiên. Tôi quan tâm đến việc phát biểu như thế nào chứ không phải phát biểu bao nhiêu vấn đề. Vào QH mà không nói thì vào làm gì?
GS. Nguyễn Minh Thuyết
(Theo TBKT số Tết 2010)