Thực tế hoạt động tiếp công dân, giải quyết đơn thư khiếu nại, tố cáo của công dân trên địa bàn Thành phố cho thấy, trong tổng số hơn 80% khiếu nại, tố cáo liên quan đến lĩnh vực đất đai thì khiếu nại, tố cáo phát sinh trong quá trình thu hồi đất, thực hiện chính sách đền bù GPMB chiếm một tỷ lệ không nhỏ, thậm chí là chủ yếu. Qua nghiên cứu hồ sơ các vụ việc cho thấy, việc áp giá đền bù tại một số dự án có nơi chưa thỏa đáng, không đúng chính sách của thành phố; không thực hiện áp giá theo thời điểm thu hồi đất, thời điểm phê duyệt phương án đền bù giải GPMB. Có những dự án, việc thu hồi đất và phê duyệt phương án đền bù thực hiện sau thời điểm hợp nhất Hà Nội và Hà Tây nhưng lại áp giá theo quy định của tỉnh Hà Tây cũ, vì cho rằng dự án được phê duyệt, công khai và thu hồi tổng thể mặt bằng từ trước khi hợp nhất 2 địa phương. Điều này không đúng với quy định của pháp luật, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người bị thu hồi đất. Bên cạnh đó, việc công dân cho rằng đền bù chưa thỏa đáng còn liên quan đến công tác kiểm đếm của chính quyền địa phương không công khai, minh bạch, không có sự tham gia đầy đủ của người có quyền lợi liên quan. Có trường hợp, công tác kiểm đếm do chính quyền xã, thôn chủ động thực hiện mà không thông qua và có sự thống nhất của nhân dân, dẫn đến số liệu không sát với thực tế, không đảm bảo quyền lợi chính đáng của công dân.
Ngoài nguyên nhân trên đây, khiếu nại, tố cáo phát sinh do việc thực hiện thu hồi đất của các cấp chính quyền chưa đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật cũng là một nguyên nhân chủ yếu. Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp, nếu việc thực hiện thu hồi đất được công khai, minh bạch, đúng trình tự, thủ tục thì đa số công dân đều chấp hành và tự nguyện bàn giao mặt bằng để thực hiện dự án. Mặc dù Luật đất đai 1993, Nghị định 181/2004/NĐ-CP, Nghị định 84/2007/NĐ-CP của Chính phủ quy định rõ và chi tiết trình tự, thủ tục thu hồi đất. song không phải quận, huyện nào cũng làm tốt các quy định này. Ngay cả việc công khai, thông báo đến người sử dụng đất về phương án tổng thể thu hồi đất – một điều kiện quan trọng đảm bảo dân chủ và sự giám sát của nhân dân – cũng không được thực hiện một cách nghiêm túc tại một số địa phương. Đặc biệt, có trường hợp thu hồi đất mà không có quyết định thu hồi đối với người sử dụng đất. Điều này xâm phạm rõ ràng đến quyền sử dụng đất hợp pháp của công dân, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý, thu hồi và sử dụng đất.
Quá trình thu hồi, đền bù GPMB, công dân cũng đòi hỏi các cấp chính quyền phải công khai, minh bạch nguồn kinh phí đền bù đối với phần diện tích đất là kênh, mương, bờ, ao, chuôm… do UBND xã, phường, các HTX nông nghiệp quản lý; công khai về số lượng và việc quản lý, sử dụng nguôn kinh phí này. Tuy nhiên, trên thực tế, đa số công dân ở các địa phương có đất bị thu hồi đều không nắm được các thông tin này. Đây cũng chính là lý do khiến nhiều công dân có đơn thư kiến nghị, phản ánh.
Về khiếu nại, tố cáo phát sinh do hệ thống pháp luật về thu hồi đất, đền bù giải phóng mặt bằng chưa đồng bộ, chủ yếu tập trung vào mục đích thu hồi đất và đối tượng sử dụng đất thu hồi. Nghị định 181/2004/NĐ-CP quy định Nhà nước chỉ thực hiện thu hồi đất trong các trường hợp quy định tại khoản 1, khoản 2, điều 36 Nghị định này. Như vậy, ngoài các trường hợp trên, các tổ chức, cá nhân có nhu cầu sử dụng đất phải tự thỏa thuận với người sử dụng đất về phương án bồi thường, đền bù về đất trên cơ sở chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Tuy nhiên, trên thực tế, chưa có dự án nào thực hiện theo nguyên tắc này. Mặc dù, về mặt bản chất, nhiều dự án kinh doanh nhà ở, dự án điểm công nghiệp tập trung không thuộc đối tượng Nhà nước thu hồi đất theo quy định của Nghị định 181, nhưng chính quyền một số quận, huyện vẫn đứng ra thu hồi với lý do dự án đó nằm trong quy hoạch của thành phố. Điều này thiếu thuyết phục khi việc lập quy hoạch, sửa đổi, công khai quy hoạch của thành phố đã, đang và sẽ còn là vấn đề bức xúc, chưa thống nhất, rõ ràng.
Trước thực trạng đó, để giảm tại lượng đơn thư khiếu nại, tố cáo ngày càng nhiều và phức tạp, cần tập trung chỉ đạo làm tốt công tác GPMB, đảm bảo quyền lợi chính đáng của công dân trên cơ sở quy định của pháp luật và chính sách của thành phố.
N.S.T