Chợ cát trên sông
Sáng 21.6, hai quán cà phê cóc nằm bên bờ sông Hậu, cuối con hẻm số 40 đường Lê Hồng Phong (Q.Bình Thủy, Cần Thơ) đông chật khách như mọi ngày. Người đi ô tô, người cưỡi xe máy, người xách cặp da, bọc cát... nhộn nhịp bàn chuyện làm ăn. Từ khá lâu, chỗ này đã thành điểm giao dịch chính của những đầu nậu cát, chủ sà lan, xáng cạp, thầu xây dựng... Giá cát lên hay xuống trong ngày, nguồn cát tốt hay xấu, bao nhiêu tàu còn ứ hàng trên sông hay đã được giải phóng, một phần được chi phối từ đây.
Một ngày giao dịch bắt đầu bằng những màn chào hàng, người bán mang theo cát mẫu đựng trong những túi nilon, người coi hàng thỉnh thoảng lại bao đò chạy ra sà lan đậu ngoài sông để tận mắt xem nguồn cát. Lái tàu đưa chúng tôi len lách qua những chiếc sà lan, LAZ, cẩu cạp đậu giăng kín như ma trận trên sông. Ông Ba Thành, một chủ đò bao ở Trà Nóc, phàn nàn những chiếc tàu to neo đậu gây nguy hiểm cho tàu ghe qua lại. Ông Thành cho biết hôm nay là “hơi ít”, những lúc cao điểm, “chợ cát” dày đặc tàu bè.
Bao giờ cũng vậy, cát Cam (khai thác ở Campuchia) vẫn có giá cao hơn cát Việt (khai thác ở hạ nguồn sông Mê Kông). Đầu năm 2008, phía Việt Nam cho phép nguồn cát khai thác xuất khẩu từ Campuchia được quá cảnh bằng phương tiện thủy theo tuyến sông Hậu, để từ đây sang mạn qua các tàu nước ngoài neo đậu tại hai cảng Cần Thơ và Cái Cui. Nhưng từ khi Chính phủ Campuchia ra lệnh cấm khai thác cát trên sông Mê Kông để xuất khẩu, dọc theo tuyến sông Hậu trên địa bàn Cần Thơ vẫn không lúc nào vắng bóng những chiếc sà lan LAZ quốc tịch nước ngoài đang lấy cát đem đi.
Câu hỏi đặt ra là khi nguồn cát từ Campuchia bị ngưng lại, thì cát từ đâu vẫn có đều đều để “quá cảnh” qua tàu nước ngoài?
Tận vét cát sông
Lực lượng CSGT đường thủy , Công an TP Cần Thơ kiểm tra một chủ phương tiện khai thác cát trái phép - Ảnh: T.Trình
Thực tế đã có câu trả lời khi chúng tôi tháp tùng lực lượng CSGT đường thủy, cảnh sát môi trường Công an TP Cần Thơ bất ngờ kiểm tra các phương tiện khai thác, sang mạn cát trong đêm trên sông Hậu. Một thuyền trưởng của tàu có biển kiểm soát Đồng Tháp, đang sang mạn cát cho tàu nước ngoài, thành khẩn: trên những chiếc sà lan LAZ, phần lớn là cát tại chỗ, số còn lại (20%) mới chở từ thượng nguồn về phủ lên lớp mặt. Trong khi cát từ thượng nguồn có giá thời điểm là 26.000 đồng/khối thì cát tại chỗ giá chỉ bằng 1/3.
Như vậy, sau lệnh cấm hồi tháng 5 của Chính phủ Campuchia, đã có một sự chuyển vùng khai thác theo hướng các doanh nghiệp xuất khẩu cát quay lại tận thu nguồn cát của Việt Nam để xuất đi nước ngoài. Theo cơ quan chức năng TP Cần Thơ thì số tàu cẩu, sà lan tải cát loại này tập trung đến hàng trăm chiếc trên sông Hậu. Chưa thể tính được khối lượng cát do các tàu này ngày đêm bốc khỏi lòng sông, trong số đó có một lượng không nhỏ phương tiện khai thác trái phép.
Còn theo Sở Tài nguyên - Môi trường Cần Thơ, trên toàn tuyến dọc theo sông Hậu thuộc địa bàn thành phố có 9 mỏ cát. Có 22 giấy phép khai thác và 2 giấy phép thăm dò, đánh giá trữ lượng được địa phương cấp cho 15 doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo ông Đặng Hữu Phước, Trưởng phòng Tài nguyên, khoáng sản, nước thuộc sở này, chỉ có 6 doanh nghiệp được cấp phép còn hoạt động với 18 phương tiện đăng ký khai thác trên dọc tuyến gần 60 km sông Hậu thuộc Cần Thơ. Trong khi đó, báo cáo của CSGT đường thủy TP Cần Thơ cho biết hiện có trên 50 phương tiện cẩu cạp và hàng trăm sà lan vận chuyển có trọng tải lớn đang ngày đêm hoạt động hết công suất trên đoạn sông Hậu từ khu vực Cồn Tân Lộc (Q.Thốt Nốt) đến Cồn Sơn (P.Bùi Hữu Nghĩa, Q.Bình Thủy).
Trung tá Vũ Đức Hưng, Đội trưởng Đội xử lý Phòng CSGT đường thủy (PC25) Công an TP Cần Thơ, cho biết hiện hằng ngày tại khu vực Cồn Tân Lộc (nhánh chính sông Hậu giáp ranh giữa Cần Thơ - Đồng Tháp) và Cồn Sơn (giáp Vĩnh Long) có hàng chục sà lan LAZ của nước ngoài như Singapore, Malaysia, Indonesia, có trọng tải lớn, neo đậu túc trực để chờ mua cát, sang mạn từ các sà lan của Việt Nam. Ngoài ra, qua công tác tuần tra kiểm soát, công an phát hiện có thêm trên 300 phương tiện khai thác, vận chuyển cát có trọng tải từ hàng trăm tấn trở lên của các tỉnh như Hải Dương, Đà Nẵng, Bình Thuận... vào Cần Thơ để tham gia mua bán, vận chuyển sang mạn cát cho các tàu nước ngoài.
Chưa tính đến khối lượng cát bị lấy đi từ việc khai thác trái phép, ngân sách bị thất thoát, môi trường bị tàn phá, chỉ riêng số tàu bè khai thác, vận chuyển cát tập trung dày đặc đã gây ảnh hưởng đến trật tự giao thông, làm thay đổi dòng chảy và gây ra sạt lở.
Chưa bao giờ cát trên sông Hậu đang bị tận vét như bây giờ, trong khi hầu hết những chiếc xáng ngày đêm bốc cát trên sông là khai thác lậu. Khi đoàn kiểm tra của Công an Cần Thơ bất ngờ ập đến những chiếc xáng đang khai thác, phần lớn những người có trách nhiệm trên các phương tiện này đều không xuất trình được giấy phép. Có phương tiện vừa bị lập biên bản vi phạm “khai thác cát trái phép trong phạm vi luồng”, chưa thực hiện quyết định thì lại tiếp tục vi phạm, lại tiếp tục bị lập biên bản, rồi lại tiếp tục tái phạm. Thậm chí, khi đoàn đến kiểm tra tàu CT 02032 mới phát hiện chủ tàu này đã bị cơ quan công an lập biên bản vi phạm từ... cả năm nay nhưng không đến cơ quan công an thực hiện nghĩa vụ.
Trước tình hình đó, một cuộc họp bàn về quản lý, bảo vệ nguồn tài nguyên cát vừa được các tỉnh ven sông Hậu tổ chức. Riêng tại TP Cần Thơ, lãnh đạo tỉnh cũng đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo tăng cường kiểm tra, thanh tra, xử lý hoạt động khai thác cát trên địa bàn... Nhưng do lợi nhuận từ khai thác cát “chui” này quá cao, trong khi dường như những chế tài chưa đủ tính răn đe nên sông Hậu vẫn tiếp tục bị băm nát...
Tiến Trình - Mai Trâm
