Chiều 30, làng Sa Huỳnh tổ chức cúng tất niên thuyền. Bia rượu nâng lên hạ xuống, tiếng cười nói vui vẻ của xóm giềng. Đó là khoảnh khắc để các ngư dân bù lại những ngày tháng gian nan trên biển cả. Sáng mùng 2, là ngày tết thuyền. Mỗi chủ thuyền đều lo sắm lễ gồm: Hoa quả, xôi, gà. Trên 500 con thuyền uốn quanh theo cửa lạch, khói hương nghi ngút thâm trầm về trời. Các thuyền trưởng chắp tay đứng trang nghiêm gần đốc thuyền hoe đỏ, xạm đen - chứng tích của những ngày bạt sóng, đưa ngư dân vượt ngàn trùng khơi. Đây là dịp các chủ thuyền cáo với tổ tiên, thần Nam Hải đã qua một năm đánh bắt thuận buồm xuôi gió, đồng thời khấn nguyện được sự phù hộ, giúp đỡ ra khơi bình an, làm ăn tài lộc trong năm mới.
Cửa biển Sa Huỳnh chia làm 4 Vạn. Vạn Thạch Bi, Vạn Câu, Vạn Thạnh Đức 1, Vạn Thạnh Đức 2. Sau chương trình hát múa Bả trạo, Sắc bùa của làng muối Tân Diêm và làng cá Sa Huỳnh là đến giờ mở khẩu. Tiếng trống thùng thùng vang trong không gian. 10 chiếc thuyền của các vạn nối đuôi chạy trước, hàng chục chiếc thuyền khác xuất hành theo sau. Hàng ngàn ngư dân reo hò hướng mắt theo đoàn thuyền.
Thủ tục mở khẩu được ông Ơi, trưởng vạn thuật lại tỉ mỉ: Ra đến ngang cửa và Dinh Bà, trưởng vạn vái hạ thủy: “Hôm nay, ngày... tháng...năm, ngư dân Sa Huỳnh xuất dương, hạ nghệ mở cửa cho bốn vạn...”. Sau đó, gạo, muối, giấy ngũ sắc được rắc xuống nước. Vừa thoát ra khỏi cửa, ông trưởng vạn hô tài công: “Lấy đại lợi”! Lập tức chiếc thuyền chạy đầu vòng ra hướng Đông, quặt lại hướng Nam. Tấm lưới trên thuyền được quăng xuống nước làm phép. Chiếc thuyền tiếp tục quặt qua hướng Đông, ngư dân trên thuyền kéo lưới lên kết thúc thủ tục “động thủy” và thẳng tiến ra biển để đánh mẻ lưới đầu năm.
Sau 30 phút đánh lưới, chủ vạn phải chạy vào bờ. Thường thì năm nào chủ vạn thả lưới cũng bắt được cá. Gặp lúc trời êm đánh được cá ngừ, gặp lúc trời động đánh được cá nháy, cá hố dài cả sải tay. Khoảng thời gian mở khẩu đến lúc thuyền về, mọi trục trặc dù nhỏ đều coi như chưa thuận.
Giờ mở khẩu, đứng tại hòn đá bia Phổ Châu, nhìn ngược về trung tâm làng cá Sa Huỳnh, núi Thạnh Đức như “bà đỡ thiên nhiên”, lao ra ôm vòng lấy cửa biển, tạo ra khung cảnh quá đỗi yên bình. Ngàn xưa cư dân Sa Huỳnh đã vươn ra làm chủ biển cả, giao thương với thế giới bên ngoài. Còn giờ đây, đoàn tàu ào ạt ra khơi.
Lê Văn Chương