Đây là nhận định của nhiều chuyên gia của Bộ GTVT cũng như Ngân hàng thế giới (WB) khi chuẩn bị cho triển khai phần vốn bổ sung khoảng 230 triệu USD của Dự án cải tạo, nâng cấp mạng lưới đường bộ (WB4).
Dù hiện nay đã có nhiều tiến triển tốt, các gói thầu dần qua giai đoạn khó khăn, nhưng WB4 vẫn là dự án vốn có một “tiền sử” không suôn sẻ về GPMB và từng bị WB “liệt” vào danh sách “báo động đỏ”, nên nếu không tách riêng dự án để triển khai sẽ hết sức phức tạp và khó gỡ vướng mắc trong công tác GPMB.
“Tiền sử” vướng mắc trường kỳ về mặt bằng
WB4 là một trong những dự án lớn nhất từ trước tới nay của Ngân hàng Thế giới (WB) đầu tư cho Việt Nam trong lĩnh vực GTVT. Dự án bao gồm 3 hợp phần, trong đó hợp phần cải tạo, nâng cấp khoảng 600km các quốc lộ quan trọng có tổng mức đầu tư 2.670 tỷ đồng; hợp phần bảo trì 2.000 km quốc lộ trong vòng 5 năm (1.920 tỷ đồng) và hợp phần tăng cường thể chế trong lĩnh vực đường bộ (190 tỷ đồng).
Tuy nhiên, trong những năm đầu, đặc biệt là các gói thầu khởi công năm 2006 gặp rất nhiều sóng gió, có lúc tưởng như đi vào ngõ cụt và có nguy cơ bị cắt hiệp định tài trợ vốn do vướng mắc trong GPMB kéo dài và “bão” giá VLXD.
Lẽ ra những gói thầu này phải kết thúc vào cuối năm 2008 nhưng phải mãi đầu năm 2010 vừa qua, hai gói thầu thuộc loại “xương” nhất của dự án là QL47 và QL48 mới được hoàn thành và bàn giao. Mặc dù vậy, nhìn lại quá trình triển khai các gói thầu này, cả chủ đầu tư lẫn nhà thầu đều không khỏi lắc đầu ngao ngán.
Suốt 3- 4 năm trời, chủ đầu tư và nhà thầu phải vật lộn với địa phương, người dân để thực hiện công tác đền bù, giải tỏa nhưng mặt bằng vẫn được giao rất nhỏ giọt. Dù tuyến đường chỉ khoảng 20km nhưng cho tới thời điểm gần kết thức dự án vẫn còn hàng chục điểm vướng xôi đỗ khiến nhà thầu không thể huy động máy móc thi công. Ngoài việc chậm tiến độ, theo các nhà thầu, thi công những gói thầu này khiến họ bị lỗ nhiều tỷ đồng.
Dù đã giải quyết xong 2 gói thầu khó khăn nhất nhưng cho đến nay nhiều gói thầu khác của dự án vẫn đang phải vật lộn với công tác GPMB như: QL39, 38, 21,... Đặc biệt trong đó là tuyến QL37 qua địa phận Bắc Giang.
Do sự vênh nhau về cơ chế GPMB giữa Việt Nam và khung chính sách của nhà tài trợ, cộng thêm nhận thức của một số hộ dân chưa đầy đủ về chính sách đền bù GPMB của Nhà nước và một số trường hợp bị kẻ xấu lợi dụng nên nảy sinh kiện cáo, chây ỳ không chịu bàn giao mặt bằng để các nhà thầu thi công. Cho đến thời điểm hiện nay, mặc dù gói thầu đã hết hạn
Hiệp định từ 30/4/2010 nhưng khu vực này vẫn còn nhiều đoạn mặt bằng chưa được bàn giao. Nguy cơ phải khoanh lại số mặt bằng dang dở khiến cho tuyến đường bị đứt quãng là hoàn toàn hiện hữu.
Không đi vào “vết xe cũ”
Theo lãnh đạo Ban QLDA 2, trong thời gian qua, chủ đầu tư và nhà tài trợ đã tìm mọi biện pháp để tháo gỡ khó khăn cho các nhà thầu để các nhà thầu có điều kiện thi công và đẩy nhanh tiến độ. Tuy nhiên việc làm này không hề dễ dàng và hiện tại một số tuyến đang triển khai vẫn rất khó khăn.
Chính vì vậy, điều quan trọng nhất đối với phần vốn bổ sung sắp tới là làm sao không để lặp lại tình trạng tương tự như những gói thầu trước. Việc tách phần vốn này giúp cho các thủ tục triển khai dự án dễ dàng hơn, do không phải vướng vào những vướng mắc trường kỳ của những dự án trước đó.
Đầu tháng 5/2010, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã có Văn bản 2839/BKH-KHĐN đồng ý sau khi có ý kiến chính thức của WB về việc chuyển nguồn vốn bổ sung cho Dự án WB4 thành một dự án mới, Bộ GTVT sẽ tiến hành chuẩn bị dự án theo quy định hiện hành. Bên cạnh đó, Việt Nam sẽ tuân thủ các vấn đề về GPMB đã ký kết với WB và tiếp tục giải quyết các tồn đọng của Dự án WB4.
Trước đó, Bộ GTVT cũng có Văn bản 169/TB-BGTVT thông báo nội dung cuộc họp tổng kết với Đoàn giám sát của WB về Dự án WB4. Theo đó, mặc dù vốn bổ sung đã được phía Việt Nam hoàn thiện thủ tục từ cuối năm 2008 nhưng đến nay vẫn chưa được phía WB tiến hành thẩm định do những khó khăn vướng mắc trong công tác GPMB QL37.
Bộ GTVT đã thảo luận với Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Giám đốc quốc gia WB chuyển phương án vay bổ sung sang phương án lập dự án mới với nội dung công việc tập trung vào bảo trì, lấy kinh phí bố trí từ vốn bổ sung trong năm tài khóa 2011. Bộ GTVT yêu cầu Ban QLDA 2 khẩn trương thực hiện các thủ tục xác định dự án, chuẩn bị nội dung dự án để trình Chính phủ và các bộ, ngành.
Đức Thắng