Câu chuyện đầu tuần
Tháng 10 năm ngoái, cơ quan nghiên cứu Nieman Journalism Lab đã được thành lập và được đặt ở khu đại học Harvard gần Boston nhằm mục đích suy nghĩ về tương lai của nghề báo và về mô hình kinh doanh (business model) mới cần tìm ra cho báo chí. Chỉ sau tám tháng hoạt động chủ yếu thông qua trang web www.niemanlab.org, cơ quan này đã được những người chuyên nghiệp trong nghề báo đánh giá cao.
Theo ông Joshua Benton, giám đốc của Nieman Journalism Lab, báo chí Mỹ đã sống một thời hoàng kim từ năm 1974 đến 2000, tức là từ khi vụ Watergate đã giúp cho loại báo chí thiên về điều tra phát triển mạnh cho đến khi internet xuất hiện. Trong khoảng 26 năm đó, báo chí Mỹ đã rất phồn thịnh nhờ tăng gấp cả chục lần tiền thu từ quảng cáo.
Nhiều báo địa phương đóng cửa
Hiện nay, mô hình đó đã sụp đổ như một lâu đài xây bằng các lá bài. Tiền thu từ quảng cáo, vốn chiếm đến 80% doanh thu của báo chí Mỹ, giảm nghiêm trọng do khủng hoảng kinh tế và do sự cạnh tranh của internet. Như ta biết, các báo Mỹ chỉ thu được 20% từ tiền bán báo (rất thấp so với ở châu Âu: 50%), trong khi các rao vặt và quảng cáo chiếm đến, theo thứ tự, 32% và 48%. Bị đe dọa nhất chính là các nhật báo phát hành trong khuôn khổ của một bang hay một thành phố lớn. Ông Benton lý giải như sau: “Vì không đủ lớn, chúng không thể đề kháng; và vì không đủ nhỏ, chúng không thể trở thành cơ quan truyền thông của một cộng đồng tự đồng nhất với chúng”, nhất là vì các báo địa phương đã mất nguồn thu nhập chính của chúng: các rao vặt được chuyển sang internet trên các trang web như Craigslist (chuyên đăng các quảng cáo, tin tức và các thảo luận về việc làm, nhà ở, dịch vụ, sự cố… ở các cộng đồng địa phương).
Trước đây, báo chí địa phương chiếm được độc quyền về quảng cáo cũng như thông tin. Nhưng thời đại đó đã qua rồi! Hiện nay chỉ những tờ báo địa phương rất nhỏ (dưới 100.000 bản) và những tờ báo lớn như New York Times hay Wall Street Journal, nhờ uy tín của thương hiệu, mới xoay xở khá hơn. Nhiều nhật báo địa phương đã phải đóng cửa (như Rocky Mountain News ở Denver, còn Seattle Post Intelligence thì hoàn toàn chuyển sang web), hoặc khai báo không còn tiền chi trả (Los Angeles Times và Chicago Tribune), hoặc bị đe dọa nghiêm trọng (Boston Globe, San Francisco Chronicle…)
Lấy tờ Boston Globe để minh họa, ông Benton đặt ra câu hỏi này: “Tại sao trước đây nhiều người đọc nó? Chủ yếu là để biết các kết quả thi đấu của đội base-ball địa phương Red Sox và để đọc các lời khuyên về làm vườn và chương trình phim chiếu ở Boston. Hiện nay họ có thể tìm các thông tin đó trên mạng”. Thế mà internet hoàn toàn không thể nuôi sống một ban biên tập vì giá quảng cáo của nó thường thấp hơn mười lần so với báo giấy. Ông Benton nhận xét: “Khi tờ Seattle Post Intelligence hoàn toàn chuyển sang mạng, ban biên tập bị giảm đến 80%”.
Nền dân chủ Mỹ bị đe dọa
Sự biến mất của các báo địa phương là một đe dọa cho nền dân chủ Mỹ, vì chính chúng đã phanh phui các vụ tham nhũng của các chính quyền địa phương. Ông Benton đặt ra vấn nạn: “Ai sẽ đóng vai trò đó? Đã đành là có nhiều người viết blog rất hay, nhưng họ lại không có phương tiện để điều tra về các vụ tai tiếng nói trên”.
Theo Jeff Mignon, chuyên gia Pháp hiện làm việc ở New York, các tờ báo địa phương nên từ bỏ chức năng “infotainment” (kết hợp hai từ information + entertainment), tức là không đăng nữa các thông tin về kết quả thể thao, chương trình phim, kịch, ca nhạc…, mà nên tập trung vào các tin vặt và các thông tin kinh tế và nhất là phải đóng vai trò “watchdog” (chó giữ nhà) cho dân chủ, vì ông ta cho rằng: “người đọc luôn quan tâm đến cách mà chính quyền địa phương sử dụng tiền thuế mà họ đóng”.
Giáo sư Jay Rosen (đại học New Jersey) chỉ ra các nguyên nhân khác của cuộc khủng hoảng hiện nay của báo chí địa phương ở Mỹ là: “giọng văn trịch thượng của các nhà báo rốt cuộc nhìn đời qua lăng kính của các giới tinh hoa của xã hội mà họ tiếp cận” hoặc “sự thiếu nhạy bén của các ông chủ báo đã không biết trả lời đúng lúc và đúng cách cho sự thách đố của internet”.
Ông ta không tin là có thể tìm ra một giải pháp duy nhất cho cuộc khủng hoảng hiện nay, nhưng vẫn lạc quan về tương lai của báo chí. Ông hoàn toàn đồng ý với vấn đề cốt lõi mà ông Benton đặt ra: “Ưu tiên phải chăng là cứu các tờ báo hay cứu nghề báo?”