Thực ra, sự việc Vedan xả thải ra sông Thị Vải bị Cục cảnh sát Môi trường “để ý" từ năm 2007. Tuy nhiên, sau đó hai năm, sự việc mới trở thành “điểm nóng” của dư luận.
Tại khu vực cầu cảng Gò Dầu và cảng Vedan, cảnh sát phát hiện có nước thải từ miệng cống đôi chảy ra sông Thị Vải có màu trắng đục. Tại đây, Vedan thiết kế hệ thống bốn máy bơm, hai máy bơm nước sạch, hai máy bơm nước thải, điều khiển theo ý công ty. Tại miệng xả khu vực hồ sinh học ra rạch Nước Lớn, đoàn kiểm tra cũng phát hiện việc xả nước thải có màu nâu đỏ.
Theo kết luận của Tổng cục Môi trường, Công ty Vedan Việt Nam "đóng góp" khoảng 89% ô nhiễm dòng chính của sông Thị Vải dù Vedan chỉ thừa nhận “chỉ” gây ô nhiễm nặng dòng chính của sông thị Vải với phạm vi khoảng 10 - 11 km. Phó chánh thanh tra Tổng cục Môi trường Lương Duy Hanh sau khi nêu tình hình xả nước thải gây ô nhiễm của Vedan nói riêng và các khu công nghiệp nói chung từ năm 1996 đến năm 2008 đã khẳng định: “Không khu công nghiệp nào có hệ thống xả trộm, xả lén giống Vedan”.
Theo báo cáo nghiên cứu của các nhà khoa học, khu vực bị ảnh hưởng nặng với tổng diện tích tự nhiên là 157,9 km2, trong đó, có 1.995,13 ha đất nuôi trồng thủy sản và vùng bị ảnh hưởng nhẹ có tổng diện tích tự nhiên là 82,67 km2, trong đó có 470,33 ha đất nuôi trồng thủy sản. Đó là lý do, ngày 24/9/2009, Hội Nông dân của ba tỉnh, thành phố Đồng Nai, Bà Rịa -Vũng Tàu và TP HCM yêu cầu Công ty Vedan Việt Nam hỗ trợ số tiền hơn 569 tỷ đồng cho nông dân bị thiệt hại do nước thải của doanh nghiệp này gây ra.
Cụ thể, Hội Nông dân tỉnh Đồng Nai đề nghị Vedan hỗ trợ nông dân bị thiệt hại số tiền trên 120 tỷ đồng; Hội Nông dân TP HCM 135,5 tỷ đồng và Hội Nông dân tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu đề nghị trên 296 tỷ đồng.
Tuy nhiên, về phía Công ty Vedan lại thông báo mức hỗ trợ cho nông dân ba địa phương bị thiệt hại tài sản do nguồn nước thải số tiền là 25 tỷ đồng. Trong đó, 20 tỷ đồng được hỗ trợ trực tiếp cho những người bị thiệt hại gồm: hộ nông dân bị thiệt hại ở Đồng Nai 7 tỷ đồng; huyện Cần Giờ, TP HCM 7 tỷ đồng; tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu 6 tỷ đồng. 5 tỷ đồng còn lại hỗ trợ gián tiếp dùng vào việc lập quỹ phúc lợi, thực hiện khuyến nông. Đây là mức đền bù được đánh giá là phi thực tế.
Trong khi những "lùm xùm" của Vedan chưa kịp lắng xuống, vào đêm 11/10/2009, tại Nhà hát TP HCM, Công ty Vedan “bỗng dưng” được trao giải thưởng “Sản phẩm an toàn vì sức khỏe cộng đồng”. Một lần nữa, khi vết thương về môi trường chưa lành, việc Vedan được trao giải thưởng như “cú đòn” đúp làm dư luận phẫn nộ. Theo các bên liên quan, việc trao giải này là do … nhầm.
Dư luận thắc mắc tại sao công ty này lại giành được giải thưởng trên khi vừa gây họa môi trường?. Đại biểu Quốc Hội Đặng Vũ Minh, Chủ nhiệm Ủy ban KH - CN - MT cho rằng: “Theo báo cáo của Bộ, Bộ trưởng nói rằng đã cho kiểm tra, sẽ xử lý nghiêm nếu có sai sót trong việc trao giải cho Vedan. Tôi nghĩ rằng, trong lúc chưa giải quyết xong việc công ty này gây ô nhiễm môi trường thì chưa nên trao giải thưởng cho họ. Qua sự việc này, càng thấy rằng, phải hết sức thận trọng với các giải thưởng, thà ít nhưng phải thật xứng đáng, có ý nghĩa động viên. Trong quá trình xét phải làm việc hết sức thận trọng, phải có hội đồng, trao đổi ý kiến với các chuyên gia, có ý kiến của địa phương sau đấy mới quyết định".
Còn ông Nguyễn Minh Thuyết, Phó chủ nhiệm Ủy ban VH-GD-TTN-NĐ bày tỏ: "Tôi thấy việc này không được đàng hoàng cho lắm. Vì lúc đầu, Ban tổ chức chối không trao giải, sau lại nói có khả năng là nhầm. Thứ hai, việc để cho một trung tâm đứng ra thu tiền rồi trao giải cho các doanh nghiệp thì đó là biểu hiện “chạy” quá rõ. Một doanh nghiệp gây ô nhiễm, ảnh hưởng đến sức khỏe và công ăn việc làm của người dân, chưa khắc phục hậu quả xong mà lại trao giải thưởng cho họ, chẳng khác nào khuyến khích họ làm sai".
Cuối cùng, người ký quyết định trao giải thưởng trên là ông Hoàng Thủy Tiến, Cục phó Cục an toàn vệ sinh thực phẩm bị đình chỉ công tác. Vedan bị thu hồi giải thưởng. Còn Trung tâm tư vấn phát triển thương hiệu và chất lượng (Natusi), đơn vị đứng ra trao giải thưởng, quyết định cho thôi việc nhân viên vì đánh máy sai sót dẫn đến việc “trao nhầm” giấy chứng nhận sản phẩm an toàn vì sức khỏe cộng đồng cho công ty Vedan.
Sau vụ Vedan, cảnh sát môi trường lại phát hiện hàng loạt vụ xả thải ra sông, hồ, kênh rạch với lượng chất cyanua cực độc, như gây bức xúc dư luận. Đó là việc xả gần 20 tấn chất thải chứa chất cực độc cyanua (chỉ cần 0,15- 0,2 gr có thể giết chết một người khỏe mạnh) ra ruộng của Công ty Công ty TNHH Duy Phúc, quận Tân Phú, TP HCM bị Phòng Cảnh sát môi trường (PC36) Công an tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cùng PC 36 Công an TP HCM phát hiện.
Tiếp đến là việc đổ trộm chất thải xuống mương thoát nước của Công ty Tân Phát Tài có hàm lượng Cyanua vượt hơn 6.000 lần tại Đồng Nai hồi tháng 8/2009....
Theo một lãnh đạo Cục cảnh sát môi trường (C36), cái khó nhất của cơ quan điều tra là công tác điều tra, khởi tố các hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường, bởi trong cấu thành tội phạm môi trường quy định trong bộ luật hình sự trước đây chỉ có xử phạt hành chính. Việc gây hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trong… đều không quy định rõ “định tính”, định lượng. Vì hậu quả về môi trường thường khó xác định để cáo buộc răng gây hậu quả nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng?. Nên cơ quan tiến hành tố tụng thường không có căn cứ pháp lý để định tọi danh và khó xử lý bằng hình sự. Vụ Vedan là một ví dụ.
Thủ đoạn mà các doanh nghiệp vi phạm thường áp dụng là tạm nhập hàng nhưng không tái xuất, nhập khai không đúng tên hàng, chủng loại sai địa chỉ. Lợi dụng chính sách miễn kiểm của hải quan và kiểm 5% đốí với các mặt hàng nhà nước cho phép để nhập những mặt hàng không đúng với tờ khai hải quan hoặc nhãn mác đăng ký trên sản phẩm. Khi bị các cơ quan chức năng kiểm tra, phát hiện, họ làm đơn gửi nhiều nơi phản ảnh theo hướng có lợi cho doanh nghiệp đó. Phần lớn các doanh nghiệp đều lợi dụng vị trí cạnh kênh rạch, sông… để xả thải trực tiếp xuống mà không xử lý.
Cũng theo vị lãnh đạo này, vi phạm môi trường ở Việt Nam ngày càng diễn biến phức tạp trong nhiều lĩnh vực của đời sống bằng nhiều thủ đoạn tinh vi và chỉ đến khi có lực lượng cảnh sát môi trường, hàng loạt vụ vi phạm mới bị phanh phui.
Không ít con hổ quý lần lượt “vĩnh biệt” rừng già
Tính từ năm 2007, khi cảnh sát phát hiện giữa thủ đô xuất hiện “lò nấu cao hổ”. Đến nay, có ít nhất 10 vụ vận chuyển, xẻ thịt hổ lại tiếp tục bị phát hiện.
Gần đây nhất là vào ngày 16/10/2009, lực lượng cảnh sát môi trường Hà Nội phát hiện một chiếc taxi chở hai con hổ đông lạnh đi tiêu thụ, qua đó phát lộ một đường dây buôn hổ quy mô lớn từ Nam ra Bắc, lấy Thanh Hóa làm điểm trung chuyển tại khu vực xã Tứ Hiệp, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Cùng thời điểm trên, cơ quan công an bắt quả tang hai người khác vận chuyển xương, móng, vuốt động vật hoang dã tại khu vực đường Kim Đồng, thuộc phường Giáp Bát, Hà Nội. Qua đấu tranh khai thác, chúng thừa nhận là những người liên quan đến đường dây mua bán, vận chuyển 2 cá thể hổ đông lạnh từ Thanh Hóa ra Hà Nội mà tổ công tác phát hiện tại Thanh Trì.
Trước đó, ngày 7/1/2008, Phòng Cảnh sát bảo vệ môi trường Hà Nội đã bắt quả tang một người đàn ông chở hai con hổ con sống trên chiếc ô tô Zace tới số nhà 49, đường 70 thôn Yên Xá, xã Tân Triều, Thanh Trì.
Tiếp thời gian trên 6 tháng, Công an quận Hoàn Kiếm bất ngờ kiểm tra, phát hiện tại nhà Phạm Đình Văn, phường Hạ Đình, Thanh Xuân, Hà Nội có một con hổ đã bị chặt thành 5 phần, được bảo quản đông lạnh, với trọng lượng khoảng 190 kg.
Hổ là loài động vật hoang dã, quý hiếm, pháp luật nghiêm cấm kinh doanh, mua bán, sử dụng dưới mọi hình thức. Nhưng chỉ trong 9 tháng trở lại đây, cơ quan chức năng Hà Nội đã khám phá ba vụ vận chuyển, xẻ thịt hổ nấu cao.
Khai thác than lấp cả suối
Hoạt động khai thác than của Công ty than Uông Bí và một công ty Indonesia tại mỏ Uông Thượng - Đồng Vông, phường Vàng Danh, thị xã Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh cũng gây bức xúc cho những người dân sống ở khu vực này. Từ năm 2005 đến nay, công ty này bị phạt hành chính hai lần vì vi phạm về bảo vệ môi trường.
Tuy nhiên, theo xác định của Cục cảnh sát Môi trường, trước khi chưa có dự án khai thác than, suối Uông Thượng Đông - Tây cấp nước sinh hoạt cho người dân phường Vàng Danh, dòng suối rất rộng, người dân có thể đóng bè, vận chuyển lâm sản. Nhưng đến nay, do việc khai thác, đổ đất thải không đúng quy định, dòng chảy sinh thủy dần dần bị lấp kín tạo thành hồ. Phần còn lại của suối bị bồi lấp nâng cao đáy, lòng suối bị thu hẹp. Nguồn nước bị ô nhiễm nặng vì nước thải công nghiệp không qua xử lý.
Theo cơ quan cảnh sát Môi trường, hành vi đổ đất đá thải làm ngăn dòng chảy sinh thủy của suối Uông Thượng Đông từ năm 2007.