>> Cải tạo động Phong Nha: Nhiều phương án phản khoa học!
Đề xuất này làm dấy lên sự lo ngại về tác động thay đổi vẻ đẹp tự nhiên và cảnh quan tổng thể của di sản thiên nhiên thế giới này. Đáng chú ý trong ý tưởng này là phương án làm cầu treo từ hang Tiên Sơn (trên đỉnh núi) nối với hang Bi Ký (cuối động Phong Nha), lắp đặt lối đi trong động Phong Nha, thay thế hệ thống chiếu sáng và dùng nước javel để tẩy rửa rêu tảo bám trên thạch nhũ.
Triển khai trước, bàn sau
Ông Lưu Minh Thành - Giám đốc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (VQG PN-KB) cho biết, đã thử nghiệm việc tẩy rửa trên diện tích khoảng 1m2 trên vách động Phong Nha. Thử nghiệm cho kết quả làm sạch khả quan. Dù vậy, khi được hỏi về tác động của chất tẩy hóa học tới thạch nhũ - “linh hồn” của động - thì cả ông Thành và ông Brian Clark - Giám đốc VQG Mulu (Malaysia) - người được mời tham dự với vai trò chuyên gia về hang động đều không có câu trả lời thuyết phục.
“Tôi không nhớ rõ về phản ứng hóa học này. Thạch nhũ chắc sẽ bị ảnh hưởng, nhưng loại chất tẩy này sẽ nhanh bay hơi” - ông Clark nói. Một chuyên gia cảnh báo: “Rêu tảo có thể diệt trong ít tháng, song thạch nhũ mất hàng triệu năm mới có. Nếu vì rêu tảo mà không xem xét tác động đến thạch nhũ, hậu quả có thể chúng ta không còn sống để chứng kiến”.
Thực tế, khi sáng kiến này được đưa ra, nhiều chuyên gia về địa chất, địa mạo trong nước đã bày tỏ sự quan ngại. Thậm chí, có người đã nói: Chỉ có ở Việt Nam mới có chuyện dùng javel tẩy thạch nhũ.
Theo TS Trần Tân Văn - Phó Viện trưởng Viện Khoa học địa chất và khoáng sản (Bộ TNMT) - nước javel không chỉ giải phóng clo gây độc (đặc biệt trong môi trường kín như động Phong Nha - PV). Ngoài ra, javel có thẩy gây phản ứng hóa học làm sủi bọt bề mặt thạch nhũ, tạo bề mặt đá vôi kết tủa trên thạch nhũ và gây ăn mòn.
Ngoài ra, theo ông Clark: Sở dĩ rêu tảo sinh sôi trong lòng động là do hệ thống chiếu sáng và nhiệt độ động tăng cao hơn mức tự nhiên vì số lượng người vào tham quan. Ông đã đưa ra nhiều phương án để hạn chế rêu, tảo phát triển như đóng cửa động, sử dụng hệ thống cảm ứng để tắt đèn khi không có du khách...
Tại buổi trao đổi khoa học mới đây, nhiều phương án đã được đưa ra như đóng cửa hang một thời gian vào mùa ít du khách, tăng giá vé hoặc giới hạn lượng khách vào động trong một thời điểm. Nhưng mọi đề xuất, khuyến cáo đã trở nên quá muộn vì VQG PN-KB đã cho thực hiện phương án tẩy bằng javel.
Một “sáng kiến” cẩu thả?
Không đưa ra cơ sở khoa học của ý tưởng cải tạo này, ông Thành chỉ giải thích: “Sau khi xem xét một số yếu tố tác động đến các hạng mục trong động, tham khảo khuyến nghị của một số chuyên gia và tham khảo mô hình ở VQG Mulu, chúng tôi mới đưa ra ý tưởng này”.
Mặc dù vậy, nhiều chuyên gia đã lên tiếng cảnh báo trái chiều về những điều mà chính ông Giám đốc VQG Mulu cũng không giải thích được. Hoài nghi về tính khoa học của sáng kiến này càng có cơ sở khi nhiều hạng mục đã thử nghiệm hoặc đã ấn định thời gian thực hiện, song khi được hỏi về căn cứ, mức độ cần thiết và hiệu quả tài chính thì VQG PN-KB đều trả lời “chưa tính đến”, “cần khảo sát, nghiên cứu”, “sẽ tiếp thu”.
Ví dụ, hạng mục lắp đặt lối đi trong hang đã được triển khai thí điểm với nền bằng gỗ. Lối đi thử nghiệm này ngay sau đó đã được gỡ bỏ vì vấp phải sự phản ứng. Theo ông Clark, lối đi này cần sử dụng các vật liệu vô cơ như bêtông đúc sẵn, thép mạ kẽm hoặc nhựa tổng hợp, không nên sử dụng các vật liệu như gỗ, trừ các loại gỗ được chứng minh là chống mọt và chống nấm.
Trước đó, VQG PN-KB cũng cho lắp (làm thật!) hệ thống lancan bằng sắt thép bao quanh thạch nhũ, nhưng phải sớm gỡ bỏ do du khách phản ứng quyết liệt. Kể cả nhiều hạng mục chưa triển khai như thay thế hệ thống đèn màu bằng đèn chiếu ánh sáng trắng cũng gây băn khoăn về mức độ cần thiết.
Ông Clark giải thích: “Với hệ thống đèn màu hiện tại, chỉ 6-7 tháng là rêu, tảo đã sinh sôi trở lại. Còn nếu lắp hệ thống ánh sáng trắng kèm hệ thống bật - tắt cảm ứng thì chu kỳ này lên tới 6 năm”.
Tuy nhiên, ông không đưa ra giải thích cụ thể về mức độ tỏa nhiệt của ánh sáng màu so với ánh sáng trắng, khiến dư luận đặt câu hỏi: Liệu có thể lắp thêm hệ thống bật - tắt cảm ứng trên ánh sáng màu để tiết kiệm chi phí mà vẫn mang lại hiệu quả? Ý tưởng về chiếc cầu treo dài 500m cũng được chất vấn về tác động tới cảnh quan, mức độ an toàn, chi phí - hiệu quả, nhưng đều nhận được câu trả lời “chưa tính đến” hoặc “sẽ tiếp thu, nghiên cứu”.
Dư luận đặt câu hỏi: Liệu VQG PN-KB có quá vội vàng đưa ra ý tưởng, thí điểm và tiến hành một số hạng mục theo cách biến di sản TNTG này thành “chuột bạch” cho những quyết định thiếu cân nhắc rồi làm được thì tốt, không được thì thôi?
Thêm vào đó, hầu hết các hạng mục đã, đang và sẽ được cải tạo theo đề xuất này đều chịu tác động của sự quá tải khách du lịch. Ngay trong quý II/2010, tỉnh Quảng Bình sẽ khai thác du lịch với hang Thiên Đường, một doanh nghiệp lớn cũng đang khảo sát hang Sơn Đoòng (hang lớn nhất thế giới) cách đó không xa; chắc chắn, áp lực về du khách lên động Phong Nha, hang Tiên Sơn sẽ giảm. Liệu VQG PN-KB đã tính tới điều này trong quyết tâm “cải tạo” Phong Nha ngay trong năm 2010?