Rước Sơn thái nhân du hương.
Gánh “Đại phan” đêm đông chí
UDND xã Bình Dân dành một khu đất rộng để lập chay đàn, nhưng bản thân Chủ tịch UBND xã Bình Dân là một người Sán Dìu song cũng thừa nhận đây là lần đầu tiên ông chứng kiến lễ Đại phan diễn ra ở quê mình. Và phần nhiều các lớp ý nghĩa của lễ cúng ông cùng những người Sán Dìu ở đây không hiểu nổi.
Đại phan là đại lễ cúng chúng sinh và cầu an cho cả làng. Vào ngày này, bất cứ khách nào tới đều là khách quý, được mời cơm rượu thịt, cho ngủ trọ xem lễ. Người trong làng không làm việc, tráng đinh giúp việc cho thày cúng. Đại phan là nghi lễ rửa tội không chỉ cho vong nhân, mà cho chính những người còn sống. Vì thế trong lễ Đại phan có một nghi lễ quan trọng là lễ lội than. Sau khi các thầy cúng đốt củi từ các cây gỗ tốt lấy tro than hồng rực trải ra thành một quãng đường dài 4 thước (khoảng 6,5m) những người trong làng lần lượt lội qua đường than ấy để thanh sạch tâm tư, trút bỏ phiền muộn như một cách rửa tội. Cũng như ý nghĩa Đại phan là ngày hội người người đều ăn no, uống say, được chiều lòng mọi nhẽ, tiếp đãi tử tế như ý của từ Đại phan - tạm dịch là gánh cơm to. Đối với các vong nhân, các thày cúng có lễ xá tội, tế súc, tức là cho ăn, cho mặc, chữa bệnh cho ma đói, ma khát. Cho nên bản chất của lễ Đại phan là lễ cầu an là vì lẽ đó.
Các thầy cúng làm lễ trước khi dựng cây phan.
Người Sán Dìu theo Đạo giáo nên một lễ Đại phan phải lần luợt có các nghi lễ: Lễ dựng vương đàn, ngũ nhạc lầu, lễ nhập phướn, lễ tung phướn, lễ chém thảo triều, lễ rước sơn thái nhân du hương, lễ dựng cây phan, lễ ngọ triều, lễ mãn triều, ngũ đại thiên vương chạy đàn, lễ chém súc hiến tế, lễ leo gươm, lễ cấp sắc, lễ lội than. Phải nói thêm là lễ cấp sắc của người Sán Dìu chỉ dành riêng cho các thày cúng. Mỗi lần cấp sắc các thày cúng lại được lên một cấp bậc cao hơn và ở chức sắc nào thì thày cúng được chủ trì các nghi lễ theo cấp độ quan trọng từ dưới lên trên. Đại phan là nghi lễ cao nhất trong tín ngưỡng Sán Dìu, vì thế Ban tổ chức đã mời nhóm các thầy cúng từ nhiều vùng khác nhau tới. Trong quan niệm của người Sán Dìu, họ đều là những thày pháp cao tay ấn có thể giao tiếp với thần linh, thiên giới và âm giới. Các quan niệm này là đặc trưng của tín ngưỡng đạo giáo, thờ thần, ngũ đại thiên vương và thờ Phật. Khi cúng tế, các thầy cúng nhập vai các nhân vật trong quan niệm tín ngưỡng như Ngũ đại thiên vương, Thái thượng lão quân... Bài cúng là các bài hát; sử dụng ấn triện mực đỏ (như chữ ký, thày cúng nào cũng có), thanh la, não bạt, khoen đồng hình vỏ sò để xin âm dương và một vật không thể thiếu được, đó là tù và bằng sừng trâu.
Vì thế người Sán Dìu mới có câu ngạn ngữ: “Trước khi học cúng phải học thổi tù và”! Trước và sau mỗi bài cúng, các thầy cúng kê tù và vào miệng dốc ngược lên trời thổi một tiếng - đó là cách nhắc nhở, đánh thức Thiên vương Ngọc hoàng phải nghe những lời cầu khẩn từ dưới hạ giới! Xưa, nghề thầy cúng là nghề của phụ nữ, bằng chứng của một thời chế độ mẫu hệ. Có một huyền tích kể rằng, thầy cúng xưa kia có thể đuổi tà ma chữa được bệnh tật. Có một công tử trong làng phải lòng bà thầy cúng, giả ốm để hết ngày này đến ngày khác mời thầy cúng đến cúng mà vẫn giả bệnh. Bà thầy không biết tưởng mình chữa bệnh không khỏi, bất đắc chí ném hết đồ nghề, nhảy xuống núi tự tận. Từ đó, nghề thầy cúng chỉ dành cho đàn ông và truyền lại cho con trai mà thôi. Cho đến bây giờ, trang phục của các thầy cúng vẫn còn nguyên kiểu cách lòe xòe, thắt lưng khăn vấn như phụ nữ.
Nhiều nghi lễ đặc sắc
Một điều tạo nên màu sắc huyền bí cho lễ Đại phan là lễ leo dao, còn gọi là lễ leo gươm. Các thầy cúng chuẩn bị hai cây dao mô phỏng hình bông lúa, gọi là cây dương và cây âm. Tất cả các lưỡi dao được gắn vào thân cây đều quay lưỡi lên trên, chỉ có một lưỡi gắn trên cùng của cây âm là quay xuống đất. Mỗi cây dao có 12 lưỡi tượng trưng cho 12 tầng trời, 12 khổ nạn can qua mà con người phải trải qua, leo hết cây dao là đã leo lên trời. Dao gắn trên cây đều mới rèn, sắc lẹm, từng sử dụng trong lễ chém súc hiến tế diễn ra vào ngày thứ hai của buổi lễ. Không phải thầy cúng nào cũng có thể leo dao được mà chỉ có người nào thật tự tin, có thuật bình tâm kết hợp với các thuật chỉ thầy cúng mới biết mới có thể leo được mà thôi.
Một trong nghi lễ đặc sắc nhất của lễ Đại phan là leo lên các thang dao sắc.
Đến giờ đã định, các cây dao được dựng lên. Hai thầy cúng đứng bên hai cây dao, buộc một cuốn kinh vào người. Chủ lễ bắt quyết, các thầy cúng giơ gan bàn chân để đóng triện đỏ rồi bắt đầu đặt chân lên các lưỡi dao sắc để leo lên đỉnh cây dao. Họ ở trên đó, đọc các bài cúng, tống đạt nguyện vọng, cầu thiên vương ban phúc lành sau đó khi xuống thì xuống đến đâu họ chặt đứt các dây buộc, gỡ bỏ các lưỡi dao đến đó. 24 lưỡi dao lúc này là vật quý. Người Sán Dìu tin rằng khi họ có con dao này dùng không bao giờ mẻ lưỡi, để trong nhà thì trộm đạo không dám bén mảng. Khi có biến, họ dùng dao này cũng như được thần linh trợ giúp. Đây cũng là cách nghĩ của người miền núi, vốn sinh sống trong rừng sâu một thời ám ảnh nạn lâm tặc thổ phỉ mà ra.
Tất cả mọi nghi lễ trong ngày Đại phan đều là những câu chuyện tầng tầng lớp lớp ý nghĩa. Màu sắc huyền bí của các nghi lễ chưa bao giờ gần gũi với đời sống thường dân, vì thế nó mãi mãi là những bí ẩn. Tín ngưỡng của người dân tộc Sán Dìu là thờ cúng tổ tiên, các ngày lễ trọng của họ trong năm là ngày tết Thanh minh, tết Đông chí, tết Đoan ngọ và tết Nguyên đán. Lễ Đại phan chỉ được tổ chức khi có mục đích cầu siêu cho nhiều người, khi làng bị mất mùa, dịch bệnh, nhiều người chết trẻ... Chính vì thế, lễ Đại phan có dựng một nhân vật hình nộm bằng giấy màu, tục gọi là Sơn thái nhân cai quản thổ địa. Trong ngày lễ, các thầy cúng kiệu Sơn thái nhân du hương, rước đi khắp làng để xua dọa tà khí, bắt âm binh giữ yên làng xóm. Đối với tâm lý của người Sán Dìu thì Đại phan là một nghi lễ rất quan trọng. Ngoài việc trấn an tinh thần còn có tác dụng như một sợi dây giằng néo gắn con người với tổ tiên, giúp con người thêm lạc quan và khẳng định bản ngã. Giữ được lễ Đại phan không chỉ bảo lưu được văn hóa truyền thống mà còn duy trì được các giá trị cụ thể như nghệ thuật cắt giấy, các bài hát cúng cổ theo thể hát xướng của người Sán Dìu - gọi là soọng cô, các điệu nhảy trong khi cúng, các thuật chạy đàn theo bát quái...
Thụy Văn
