(BNS) Vừa qua, trên tờ báo Thể thao Văn hóa, chúng ta được biết từ 1-12 đến 11-12-2009, tại Trường Đại học KHXH&NV thành phố Hồ Chí Minh, tổ chức triển lãm hình ảnh và công diễn kịch “phi lý” Play (Trò chơi) của kịch gia Samuel Barklay Beckett để kỷ niệm ngày ông qua đời (13-4-1906 – 22-12-1989). Chương trình do Đại sứ quán Ái Nhĩ Lan (Ireland) phối hợp với Thư viện Quốc gia Việt Nam, Viện Anh ngữ ELi Đà Nẵng và Trường Đại học KHXH&NV thành phố Hồ Chí Minh thực hiện qua ba địa điểm: Hà Nội – Đà Nẵng – TP. Hồ Chí Minh từ 16-9 đến 11-12-2009.

Kịch của S.Beckett và Eugène Ionesco là loại kịch phi lý, kịch phản kịch, truyền bá chủ nghĩa hiện sinh tiêu cực, chống chủ nghĩa Marx Lenine, chống hiện thực chủ nghĩa. Theo định nghĩa của từ điển triết học thì chủ nghĩa hiện sinh là “trào lưu triết học tư sản, một hình thức duy tâm chủ quan, thịnh hành ở châu Âu sau hai cuộc chiến tranh thế giới”. Người được coi là cha đẻ của chủ nghĩa hiện sinh là Kierkegaard, nhà triết học Đan Mạch, sinh tại thủ đô Copenhague. Triết thuyết của ông được củng cố thêm bởi Nietzsche, Husserl..., trở thành một triết học có hệ thống, có tổ chức của giai cấp tư sản. Triết học hiện sinh từ đây nổi lên như một trào lưu tư tưởng chính thống, và trung tâm triết học này chuyển từ Đức sang Pháp thành một “mốt” triết học, một phong cách tư duy và một lối sống của một số thế hệ thanh niên.

Chúng ta đều rõ, sau 2 cuộc chiến tranh thế giới, nhất là cuộc đại chiến thứ 2, trên điêu tàn của một châu Âu bị tàn phá khủng khiếp, trong một xã hội mà nền văn minh bị chủ nghĩa phát xít Hitler chôn vùi, và năng lượng nguyên tử trong tay đế quốc Mỹ là mối đe dọa cho cả hành tinh, châu Âu lúc đó là mảnh đất mầu mỡ cho triết học hiện sinh phát triển mạnh mẽ dưới ngọn cờ giương cao của Jean Paul Sartre. Sartre là nhà triết học, nhà báo, nhà văn, nhà chính trị Pháp, sinh năm 1905 tại Paris. Ông xuất hiện đúng vào lúc nhân dân châu Âu đang sống trong sự lo âu, tuyệt vọng, quá khứ bị xóa sạch, tương lai là cõi trống không, người ta cảm thấy cô độc, hoài nghi, bi quan và khiếp sợ...

Với trong tay tờ báo Thời đại mới (Temps modernes), ông phát triển tư tưởng của Kierkegaard thành một tư tưởng triết học có hệ thống và có sức hấp dẫn nhiều người. Mấy chục năm sau đại chiến thế giới thứ 2, J.P.Sartre và Albert Camus, có thể nói là những người “thầy tư tưởng” của một thế hệ ở xã hội phương Tây. Những ray rứt, hoang mang, hãi hùng, cuộc sống không gì bảo đảm... được J.P.Sartre và các nhà văn học tư sản nâng lên thành những khái niệm triết học: buồn nôn và phi lý, hư vô và hiện sinh, lo âu và tuyệt vọng, ý thức đau khổ và thân phận con người...

J.P.Sartre cùng vợ là Simone Beauvoir và Albert Camus viết những truyện dài, tiểu phẩm và kịch để truyền bá chủ nghĩa hiện sinh. J.P.Sartre có những truyện như Buồn nôn, Bức tường (tập truyện ngắn), Con đường tự do. Kịch thì có các vở Ruồi, Chết không mai táng, Cửa đóng kín, Cô gái điếm có lễ độ...
A.Camus có những tác phẩm (tiểu luận và tiểu thuyết): Huyền thoại Xisip (Sisyphe), Người xa lạ, Người nổi loạn, Bệnh dịch hạch. Và kịch thì có Ngộ nhận, Caligula.

Nối bước theo các “thầy tư tưởng”, về tiểu thuyết có Francoise Sagan tung ra quyển đầu tay rất hốt bạc và nổi tiếng ngay - đó là Bonjour, tristesse (Buồn ơi, xin chào!) tiếp đến Một nụ cười nào đó (Un Certain sourire) và rất nhiều quyển khác mà nội dung “khuyến khích yêu cuồng, sống vội, hưởng thụ cấp thời”, theo nội dung rất... hiện sinh của Sagan, nghĩa là hiện sinh kiểu dung tục: sống phi luân, chối từ mọi gò ép, mọi luân lý, thoát ly mọi ràng buộc, và nói thẳng những lời về tình dục, về cuộc sống đàng điếm, về hẹn hò... Vừa thoát khỏi địa ngục của phát xít Hitler, được sống sót, người ta thích kiểu “yêu” của Sagan bởi không chớp ngay cơ hội hiếm có thì biết có còn sống sót được tới bao giờ trong kỷ nguyên bom nguyên tử vừa ra đời và đe dọa nhân loại từng giờ từng phút? Nếu cái buồn của J.P.Sartre là “buồn nôn”, của A.Camus là “phi lý”, thì cái buồn của Sagan là “ăn chơi, tình dục, phi luân, trụy lạc...”. Đó là sắc thái khác nhau của các học thuyết, thuộc hiện sinh chủ nghĩa.

Về kịch, theo quan điểm này có Eugène Ionesco, Samuel Beckett và một số cây viết khác. Nếu J.P.Sartre, A.Camus viết kịch theo truyền thống (có xung đột kịch, nhân vật kịch, ngôn ngữ kịch...) thì E.Ionesco và Beckett viết kịch theo phương pháp trái lại. Họ viết kịch phi lý là một thứ... kịch phản kịch, không ngôn ngữ, không xung đột, với phản nhân vật. Như vậy kịch phi lý xuất hiện trong tư trào “triết học của cái phi lý mà cơ sở là triết học hiện sinh”.

Edward Albee định nghĩa kịch phi lý như sau: “Kịch phi lý là sự hấp thụ vào nghệ thuật sân khấu một số khái niệm của triết học hiện sinh”, loại kịch này xuất hiện tại Paris vào năm 1950 với vở Nữ ca sĩ hói đầu của Ionesco, sau đó tiếp tục các vở: Con tê giác, Những cái ghế, Đói và khát, Nhà vua đang chết, Bài học... Beckett thì có những vở: Ôi, những ngày vui, Tàn cuộc, Trong khi chờ Godot, Trò chơi - vở này vừa công diễn tại Hà Nội, Đà Nẵng và Trường Đại học KHXH&NV TP. Hồ Chí Minh, để kỷ niệm ngày chết của tác giả.

Kịch phi lý, kịch phản kịch của Ionesco và Beckett muốn nói với khán giả Tây phương còn đang hoang mang, run sợ sau khi cuộc đại chiến thế giới thứ 2 vừa chấm dứt không lâu. Họ muốn nói về “thân phận con người” - một trong những phạm trù của triết học hiện sinh. Nhưng họ lại khinh miệt con người, phủ định những khả năng kiến tạo, xây dựng, sáng tạo... của con người - cho nên “con người” trong kịch của Ionesco và Beckett bị tha hóa, hạ xuống thấp thành những con tê giác, thành những chiếc ghế, những con người chết mà không thể chết... đi tìm Gôđô mà không hề gặp Gôđô! Chờ đến lúc nào? Chờ đến bao giờ? Đói quá, bươi thùng rác tìm xương gà mà nhai rào rạo... Và Gôđô không bao giờ có! Nghĩa là... hư vô! Và cũng có những “con người”, đó là 3 bộ xương trong 3 ngôi mộ của Trò chơi (Beckett).

Beckett, Ionesco... thú vật hóa, đồ vật hóa con người thì A.Camus, J.P.Sartre vẫn giữ vẹn con người trong nhân vật kịch Ngộ nhận (Malentendu), Những bàn tay bẩn (les mains sales). Tuy nhiên, đó là những “nhân vật người” có khối óc phẳng lì, có con tim chai cứng, giá băng, thiếu vắng nhân tính. Một bà mẹ, một cô em gái... lạnh lùng giết chết con mình, anh mình để cướp tài sản vì “ngộ nhận” anh ta là người xa lạ đến trọ nhà mình. Sau đó, Martha, cô em gái đã cùng mẹ giết anh ruột mình, lạnh lùng trả lời Maria (vợ của anh trai) bằng câu hỏi: “Chị nhân danh gì để hỏi tôi về cái chết của anh ta?” Maria đáp: “tình yêu”, và Martha nói: “Tình yêu? Cái tiếng ấy nghĩa là gì? Chị nói một ngôn ngữ mà tôi không hiểu nổi”... 

Đây là thời điểm “rực rỡ” nhất của chủ nghĩa hiện sinh dưới vai trò nhạc trưởng của J.P.Sartre và A.Camus cuốn hút tầng lớp trí thức Paris, nước Pháp và có thể là cả châu Âu. Tuy nhiên, nó lụi tàn dần và mất chỗ đứng vào cuối thập niên 50-60 của thế kỷ trước.

Tóm lại, chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa duy tâm thần bí, tiêu cực, bi quan, chống hiện thực, chống loài người tiến bộ, và có thể kết luận là một loại triết lý phản động. Sau mấy chục năm “rực rỡ” ở châu Âu, trước khi khuất sâu vào im lặng, nó theo chân xâm lăng Mỹ và chư hầu nhập cảng vào miền Nam Việt Nam từ tháng 7-1954 cho tới tháng 4-1975, làm công cụ cho một số bồi bút đánh phá vào thành lũy Cách mạng, vào quần chúng đấu tranh.

Nhưng dân tộc ta, sau cuộc trường chinh đầy gian khổ, hy sinh của 2 cuộc chiến khốc liệt kéo dài suốt 30 năm, đã giành chiến thắng. Và từ ngày chiến thắng ấy đến nay, trên 3 thập niên đã trôi qua. Chúng ta phải nỗ lực xây dựng lại đất nước bị phá hoại nặng nề bởi những thế lực bạo tàn nhất trên thế giới, trong đó có sự nỗ lực xây dựng tâm hồn cho thế hệ trẻ bằng nền văn hóa, văn nghệ đậm đà bản sắc dân tộc, để sớm quét dọn những gì còn lại của những rác rưởi văn hóa đồi trụy, lai căng. Chúng ta cũng sẵn sàng đón nhận những giá trị văn hóa tốt đẹp từ ngoài để làm phong phú thêm những giá trị tinh thần của dân tộc, chứ không làm cái sàn diễn cho những sản phẩm phi lý và phản tiến bộ.

Điều khiến nhiều người thắc mắc là trong tháng 12 vừa qua với nhiều ngày lễ trọng đại - kỷ niệm Toàn quốc kháng chiến (19-12), kỷ niệm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam (22-12), là những ngày để mọi người Việt Nam tưởng nhớ đến những liệt sĩ, anh hùng, thì một bộ phận ở trong lớp trẻ lại phải dự lễ tưởng niệm một người ngoại quốc đã dùng ngòi bút lạc lõng để đi ngược lại khát vọng chính đáng của nhân loại.