Dưới đây là ý kiến của Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Năng Vịnh, Phó Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp, người đã góp nhiều công sức để đưa giống cam Valencia của Tây Ban Nha vào Việt Nam.
Việt Nam là một quốc gia vừa có điều kiện khí hậu á nhiệt đới, vừa có điều kiện khí hậu nhiệt đới nên thích hợp với việc trồng các loại rau, hoa quả có giá trị kinh tế cao. Về hoa quả thì Việt Nam rất có thế mạnh về các loại cây chuối và cam, bưởi. Trong tình hình kinh tế đất nước phát triển nhanh thì nhu cầu của nhân dân về quả tươi có hàm lượng dinh dưỡng cao rất lớn, đặc biệt là quả cam và các loại cây có múi khác.
Cam rất giàu dinh dưỡng, rất có lợi cho sức khỏe của người già, trẻ em, người ốm. Các cụ ngày xưa khi thăm người ốm thì biếu cam, hoặc chuối chứ ít khi biếu nhãn, vải. Thực tế là có một số loài quả bình thường thì rất tốt nhưng khi ăn nhiều hoặc trong tình trạng sức khỏe không tốt lại gây hại.
Việt Nam – lượng cam tiêu thụ còn thấp
Giáo sư Đỗ Năng Vịnh (bên phải) giới thiệu giống cam V2
Trên thế giới nhu cầu tiêu thụ cam rất lớn, trung bình 17 kg/người/năm. Ở những nước phát triển, chẳng hạn Mỹ, mỗi năm một người dân tiêu thụ trung bình 40 kg cam. Trong khi hiện nay ở Việt Nam lượng cam tiêu thụ chỉ khoảng 6 – 7 kg/người/năm. Khi điều kiện kinh tế được cải thiện thì nhu cầu cam, quýt, bưởi sẽ tăng lên. Trung Quốc trong thời kỳ đổi mới đã trở thành nước trồng cam nhiều nhất thế giới và đứng thứ hai về sản lượng sau Braxin.
Vậy chiến lược nghiên cứu của chúng ta là gì? Việt Nam rất có thế mạnh về trồng cam. Từ Bắc vào Nam đều trồng cam có chất lượng rất cao. Cam vừa phát triển ở vùng có khí hậu nóng ấm quanh năm vừa sinh trưởng tốt ở vùng có mùa Đông giá rét. Nhưng sản lượng cam của chúng ta chưa đáp ứng được nhu cầu dẫn đến giá cam rất cao. Cơ hội thành công đối với người trồng cam vì thế rất lớn.
Tuy nhiên, giống cam sành của Việt Nam cũng như các giống cam truyền thống được trồng ở Nghệ An gọi là cam Vinh, rất nhiều hạt. Các vườn cam không được chăm sóc một cách khoa học nên bị bệnh nặng nề, thoái hóa giống. Chất lượng cam ở nước ta quá thấp. Các vườn cam ở Hà Giang, Tuyên Quang hầu như đã suy kiệt. Ban đầu thì năng suất cao vì chưa bị bệnh và đất đai còn màu mỡ. Sau một thời gian thì năng suất giảm, cộng với việc cam có nhiều hạt, cây bị bệnh, không đáp ứng được nhu cầu của thị trường. Việc nghiên cứu đưa vào Việt Nam giống cam mới không hạt, sạch bệnh vào sản xuất trở nên rất cần thiết.
Vấn đề lớn thứ hai là đưa sản xuất rau quả nói chung và cam nói riêng thành ngành sản xuất công nghiệp. Viện Di truyền Nông nghiệp đã tập trung vào việc phát triển việc trồng cam không hạt. Không chỉ nghiên cứu mà còn tổ chức hệ thống sản xuất. Không chỉ nghiên cứu đưa giống cam mới ở nước ngoài về, không chỉ nghiên cứu tạo ra giống mới không hạt, chất lượng cao mà còn phải nghiên cứu để tạo ra vùng sản xuất. Tức là phải nghiên cứu đặc tính sinh thái của giống cây ở đâu có điều kiện sinh thái thích hợp nhất cho giống đấy, ở đâu có những doanh nghiệp mạnh, ở đâu có truyền thống phát triển thì sẽ tổ chức sản xuất.
“Hoa hậu cam” – vừa đẹp vừa ngon
Vừa qua chúng tôi đã chọn tạo, thử nghiệm và nhân giống được một nhóm giống cam quý, đặc biệt là đưa ra giống cam V2 xứng đáng với vương miện “Hoa hậu cam”. Đây là giống cam chín muộn, không hạt, chất lượng hảo hạng, nước quả rất ngon, màu sắc đẹp và rất được giá trên thị trường. Chúng tôi đã tổ chức sản xuất lớn ở Phủ Quỳ (Nghệ An), và vùng lân cận (Nghệ An là nơi rất thích hợp với cam).
Giống cam V2 đã phát triển rất mạnh ở đây. Rồi ở Hòa Bình cũng có một doanh nghiệp đầu tư lớn cho vườn cam V2. Giống cam V2 đã được công nhận là giống cam quốc gia. Ở Nghệ An có những gia đình trồng cam V2 đạt hiệu quả kinh tế rất cao, trên 1 tỷ đồng/ha. Đây là một cơ hội cho bà con làm giàu. Hiện nay bà con đang đổ xô trồng cam V2.
Bên cạnh đó là giống cam BH chín sớm hơn, cũng gần như không hạt, chất lượng rất ngon. Giống cam này cũng đang được mở rộng ra để sản xuất. Hiệu quả giống cam này rất cao. Giống cam BH vừa được Bộ NN và PTNT công nhận là giống quốc gia. Dần dần chúng tôi sẽ có một bộ giống cho từng vùng sinh thái khác nhau.
Giống cam V2 có nguồn gốc từ Valencia. Giống cam này có khả năng thích nghi rất rộng, vừa trồng được ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Bắc Phi, Nam Phi, Trung Quốc… Đặc tính của nó là chất lượng cao, năng suất cao, không có hạt và dễ tính. Cây có sức sống tốt. Chúng tôi đã chọn được những cá thể rất tốt, sạch bệnh và chất lượng cao nhất.
Người Việt Nam thường thích loại giống ngọt, có mùi thơm, khác với khẩu vị của người Âu là thích hơi chua. Cam Valencia đáp ứng được nhu cầu của người Việt. Loại cam này chín muộn, vào dịp Tết và sau Tết Âm lịch. Màu sắc bên ngoài của cam V2 đẹp, quả chín màu vàng, thời tiết lạnh thì màu càng đẹp. Cam V2 chín có thể treo lâu ngày trên cây vài tháng mà không ảnh hưởng nhiều đến quả vụ sau.
Cam không hạt là do đột biến tự nhiên và các nhà khoa học hoặc những người làm vườn chọn lọc ra. Chọn lọc giống cây đòi hỏi nhiều thời gian, công phu. Không chỉ chọn giống mà chọn những cá thể nổi trội của giống đó. Trong hàng triệu cá thể thì các nhà khoa học chọn ra những cây có những biến dị đẹp, những đặc tính ưu việt nhất rồi nhân ra bằng mắt ghép. Việc nhân giống từ một cá thể xuất sắc người ta gọi là nhân bản, nhân giống vô tính.
Chúng tôi đánh giá rất nhiều giống cam khác nhau trên thế giới, đồng thời tạo ra rất nhiều giống cam mới bằng những phương pháp khác nhau của công nghệ sinh học, thí dụ giống dòng Tam Bội, gây tạo đột biến nhân tạo. Tất cả quá trình này phải trải qua sự chọn lọc, đánh giá, khảo nghiệm và trồng trên thực tế. Ví dụ từ hàng trăm giống khác nhau, dòng khác nhau mình có thể chọn một vài dòng, giống để nhân ra nhằm tạo ra một giống sản xuất.
Để đưa được giống cam quý về Việt Nam thì chúng tôi phải đánh giá, sàng lọc để chọn dòng, giống thích hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng. Để tạo ra cây lưu niên thì mất rất nhiều năm. Chúng tôi tính toán rằng mặc dù áp dụng công nghệ sinh học thì để tạo ra một giống cam phải mất 15 năm. Từ lúc trồng đến khi cây cam ra quả phải mất 4 – 5 năm, một giống được tuyển chọn cũng chỉ có 5 – 7 cây. Sau khi cây ra quả thì chúng tôi mời các doanh nghiệp, nông dân đến thăm.
Sau khi tìm hiểu thì họ muốn chuyển giống cây đó về địa phương. Chẳng hạn, lúc đầu chúng tôi đưa về Nghệ An khoảng 10 giống thì giai đoạn đầu chỉ chọn được 3 - 4 giống thôi, trong đó giống cam V2 tốt nhất thì được phát triển trước. Doanh nghiệp trồng giống cây này phải mất 5 năm, từ lúc trồng đến lúc ra quả để xác định có thích hợp với thổ nhưỡng của vùng không. Như vậy là mất 10 năm. Sau đó thì doanh nghiệp, nông dân mới quyết định mở rộng sản xuất.
Chúng tôi đánh giá giống cam V2 là giống cần được nhân rộng và hiện nay chúng tôi đã thành lập mạng lưới nhân giống ở các vùng cam chủ lực của đất nước để biến giống cam này thành những đồn điền cam, những trang trại cam lớn để phục vụ sản xuất công nghiệp. Bắc Trung Bộ, trong đó Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa, là vùng tiềm năng nhất, có thể phát triển hàng nghìn hecta, thậm chí hàng chục nghìn hecta. Tiếp đến, vùng Yên Bái, Hòa Bình cũng có thể trồng cam V2 với quy mô lớn.
Trần Quang Vinh (ghi)