Mỗi chiều nhá nhem tối, ai qua lại cầu Nam Ô (Đà Nẵng) đều ngước lên ngắm nhìn những đàn cò trắng sau một ngày kiếm ăn kéo về đậu trắng rừng cây bạch đàn và tràm hoa vàng trên một cồn cát rộng giữa sông.

Hình ảnh này đối với những người chứng kiến lần đầu đã rất thú vị, thích thú, còn với nhiều người dân phường Hòa Hiệp Nam, Hòa Hiệp Bắc (quận Liên Chiểu) và xã Hòa Liên (huyện Hòa Vang), những cánh cò trắng là hình ảnh quen thuộc mỗi ngày mà cứ đến mùa nắng nóng khi cò đi di trú là thấy trống vắng, mong chờ, để rồi đến cuối thu cò kéo về, lại vỡ òa lên vui sướng và còn nhiều điều thú vị để kể cho khách nghe về đàn cò đông hàng ngàn con về đậu, kiếm ăn dọc sông Cu Đê này.

Nơi đất lành…

Với tốc độ đô thị hóa nhanh, nhà cửa mọc lên san sát và sự can thiệp rất sâu và mạnh vào môi trường sinh thái của con người, chưa kể "phong trào" nhậu đang rộn ràng khắp mọi nơi mà thịt chim cò rôti là mồi nhậu khoái khẩu của các "thượng đế", vậy nhưng hằng năm vùng ven sông Cu Đê - sát nách các khu đô thị và khu công nghiệp vẫn được đàn cò đông hàng ngàn con kéo về trú đậu, kiếm ăn, quả thật rất bất ngờ và nơi đây đúng là đất lành.

Cồn Án (có người gọi là cồn Đình) giữa sông Cu Đê, nơi đàn cò đông cả ngàn con về đậu mỗi chiều tối.

Một chiều muộn, chúng tôi quyết định đi tìm thêm những bãi cò trú đậu qua đêm bắt đầu từ hình ảnh thật ấn tượng trên đồng ruộng xã Hòa Liên: người dân mê mải cày bừa đồng ruộng chuẩn bị gieo cấy, sát ngay bên cạnh là cả chục con cò lông trắng muốt cũng mê mải kiếm tìm tôm tép, ai làm việc nấy, cảm tưởng như cò và người sống với nhau rất thuận hòa. Điều chúng tôi thắc mắc mãi, không hiểu vì sao có đàn cò đông đúc kiếm ăn, trú ngụ ở đây mà người dân không đánh bẫy, bắt ồ ạt như ở nhiều nơi, thì thật bất ngờ khi nghe nhiều người dân cho rằng, thịt cò rất khét (?).

Lão nông Bùi Cư ở thôn Quan Nam 5, xã Hòa Liên cho hay: "Cò có 2 loại: loại ăn tôm tép, cá có cổ dài, mập, cao cẳng, thịt ngon và suốt ngày cắm cúi tìm tôm, tép trên đồng ruộng, ven sông; loại ăn ruồi, muỗi thì có thân hình nhỏ hơn, thịt khét, rất khó ăn và cứ quanh quẩn bên con trâu để bắt ruồi, muỗi. Chỉ vào kỳ lúa mới gieo còn non tơ, người dân chúng tôi phải canh giữ, xua đuổi, thậm chí đánh bẫy ngăn không cho cò kiếm tôm tép ăn đạp chết lúa, sau đó thì để yên cho chúng kiếm ăn vì chúng không gây tác hại gì, vả lại mình xua đuổi chúng đi lỡ đám cò ăn ruồi, muỗi cũng đi chỗ khác kiếm ăn thì mệt hung…".

Theo chỉ dẫn của ông Cư và theo hướng những cánh cò bay về, chúng tôi đi tiếp về cuối thôn Quan Nam 5, xã Hòa Liên. Chỉ tay ra đồng Thiêng, Thủy Tú, nơi người dân phường Hòa Hiệp Nam nuôi tôm cá, ông Võ Như Tám cho biết: "Khu vực có cây sợp trăm năm tuổi trơ trọi bên cái miếu cũ kia trước đây là một vườn cây bạch đàn rộng, hàng tối cò thường kéo về trú đậu trắng vườn. Nhưng cơn bão Xangsane (tháng 10/2006) làm vườn cây gãy hết, đàn cò di chuyển qua trú đậu ở rừng bạch đàn giữa sông, nhưng vẫn có nhiều con nhớ "mái nhà xưa", chiều tối về ngủ ở bên này. Mọi năm thì cò về rất nhiều, năm nay chỉ khoảng 1.000 con thôi.

Người dân ở đây nuôi tôm, cá nhiều nhưng chủ yếu chỉ canh giữ không cho cò xuống bắt tôm, cá khoảng 1-2 tháng đầu, còn sau đó khoảng tháng 3, trời nắng nóng cò kéo đi trú nóng ở đâu không rõ, sớm nhất cũng đến đầu tháng 8 âm lịch mới về lại thì cũng đã gần thu hoạch trước mùa mưa bão về. Người dân ở đây cũng ít đi bắt cò, chỉ có mấy đứa con nít thỉnh thoảng tối tối bấm đèn pin đi bắt một vài con về ăn cho vui thôi. Sáng sáng cò kéo hàng đàn từ vài chục đến vài trăm con bay đi kiếm ăn, chiều chiều chúng lại kéo về trông thật vui mắt, thanh bình và dân dã".  

Yêu đàn cò trắng sang sông chiều chiều

Men theo những bờ đê bọc lấy ao tôm, cá của người dân phường Hòa Hiệp Nam, khi chúng tôi đang đi bước gập ghềnh đến gần cây sợp trăm năm tuổi - nơi trú đậu cũ của cò ở gần bờ sông Cu Đê, chợt giật mình vì một đàn cò trắng đông phải hàng trăm con bay vút lên ngay trước mặt. Thì ra chúng đang mê mải kiếm ăn dọc mép nước bờ sông Cu Đê, bất ngờ phát hiện ra người đến gần giật mình bay vút lên và rồi cả đàn đậu lại trắng những đọt cây bạch đàn ở cồn Án (người dân ở đây thường gọi là cồn Án vì án ngữ gần ngay giữa cửa sông, nhưng cũng có người gọi là cồn Đình vì trên cồn có một ngôi đình cũ bỏ hoang).

Một tuần sau nữa, khi chiều đã nhạt nắng, chúng tôi tiếp tục đi tìm đến một bãi cò trú đậu ở thôn Quan Nam 6, xã Hòa Liên. Đây cũng là một rừng cây bạch đàn nhỏ dù các trận bão có làm gãy và người dân đã đốn hạ bớt cây để bán nhưng cũng may mắn là nhờ những vườn, rừng cây bạch đàn nối tiếp nhau nên đàn cò với hơn 1.000 con này vẫn có nơi trú đậu.

Trong một buổi chiều khác rong ruổi bên sông Cu Đê theo những cánh cò và qua tiếp xúc, chuyện trò với người dân phường Hòa Hiệp Bắc đang chuẩn bị đi lưới cá, chúng tôi cũng nghe được nhiều câu chuyện thú vị về cò, mới hiểu thêm nhiều điều. Chẳng hạn việc người dân không đánh bắt cò còn là vì quan niệm: "Chim có tổ, người có tông", không ai nỡ tìm đến nơi trú đậu của chim để đánh bắt ồ ạt cả.

Rồi thêm chuyện kể về tình cảm của con cò trước khi đi trú nóng, từng tốp, từng tốp xòe cánh bay xung quanh rừng bạch đàn, nơi hàng đêm vẫn bay về trú đậu, lượn lên cao rồi vòng xuống thấp, bay ngang, bay dọc thành những khối hình rất đẹp một hồi lâu như múa một bài tạm biệt rồi bay đi. Đến đầu tháng 8 âm lịch, bỗng một chiều rộn ràng, người dân ngước nhìn lên cười vui mắt khi cò về trắng cả một khoảng trời. 

Rong ruổi theo những cánh cò, chợt nhớ khu vực Quan Nam (xã Hòa Liên) và Thủy Tú (phường Hòa Hiệp Nam) này đang dần quy hoạch, xây dựng thành những khu đô thị hiện đại. Nên chăng chính quyền thành phố Đà Nẵng cần chỉ đạo các ngành chức năng phối hợp với chính quyền địa phương khảo sát, ưu tiên bố trí dành cho đàn cò những rừng cây bạch đàn mà chúng đã trú đậu quen thuộc; tuyên truyền và cắm những biển báo cấm người vào săn bắt cò… để bảo tồn môi trường sống, giữ mãi một hình ảnh thi vị giữa lòng thành phố môi trường và giáo dục tình yêu quê hương, đất nước cho con trẻ