“Biển Đông: Tăng cường hợp tác vì an ninh và phát triển ở khu vực” là chủ đề của hội thảo khoa học quốc tế do Học viện Ngoại giao và Hội Luật gia Việt Nam tổ chức trong hai ngày 26 và 27.11 tại Hà Nội. Đây là lần đầu tiên một hội thảo khoa học quốc tế về biển Đông được tổ chức ở Việt Nam, quy tụ 150 đại biểu, trong đó có 54 đại biểu đến từ các trung tâm nghiên cứu uy tín ở 22 quốc gia như Indonesia, Thái Lan, Lào, Malaysia, Singapore, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Philippines, Ấn Độ, Mỹ, Úc, Đức, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Nga, Canada...

Căng thẳng không giảm

Biển Đông, với diện tích hơn 3,5 triệu km2, có một vị trí chiến lược và đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với hoạt động hàng hải, cũng như an ninh khu vực và thế giới. Vùng biển này cũng rất giàu tài nguyên. Theo sự phát triển của lịch sử, trong lòng biển Đông đã nảy sinh nhiều tranh chấp giữa các nước. Để ngăn ngừa xung đột, thúc đẩy hòa bình, hợp tác, trong thập niên qua, nhiều nỗ lực đã được các nước liên quan thực hiện, trong đó có những bước đi quan trọng như Tuyên bố ASEAN năm 1992 về biển Đông, Tuyên bố về ứng xử của các bên ở biển Đông ký năm 2002 giữa ASEAN và Trung Quốc - bước đầu tiên trong quá trình tiến tới xây dựng Bộ quy tắc ứng xử ở biển Đông.

Những nỗ lực vì hòa bình, ổn định là rất đáng ghi nhận, nhưng tranh chấp về chủ quyền lãnh thổ giữa các bên liên quan trong thời gian gần đây lại rất đáng lo ngại. Một số hành vi đơn phương nhằm tăng cường sự kiểm soát thực địa, kiểm soát tài nguyên đã đẩy vùng biển quan trọng này vào những thách thức mới.

Trong bối cảnh đó, sự ngồi lại của các học giả uy tín để tìm hiểu, phân tích nguyên nhân mâu thuẫn và đưa ra kiến nghị giải pháp là điều rất cần thiết, để biển Đông trở thành một vùng biển ổn định, hòa bình, phục vụ cho sự phát triển của khu vực và thế giới. Tại hội thảo lần này, các học giả đã tập trung đánh giá, phân tích tầm quan trọng của biển Đông đối với hòa bình và an ninh khu vực; vị trí của biển Đông trong chiến lược của các quốc gia liên quan. Nguồn gốc và diễn biến tình hình các tranh chấp hiện nay cũng được phân tích từ các góc độ pháp lý, chính trị và quan hệ quốc tế, đồng thời các chuyên gia cũng đánh giá về hệ lụy đối với an ninh và hòa bình khu vực của những diễn biến mới đây trên biển Đông. Hội thảo cũng dành thời gian đánh giá về hiệu quả của các cơ chế hiện có trong khu vực nhằm kiềm chế căng thẳng gia tăng và thúc đẩy hợp tác.

Trong phát biểu khai mạc, Giám đốc Học viện Ngoại giao, PGS-TS Dương Văn Quảng nhấn mạnh: hòa bình, hợp tác và phát triển tiếp tục là xu thế chủ đạo trong quan hệ quốc tế đương đại; nhưng điều đáng quan tâm là những tranh chấp về chủ quyền lãnh thổ giữa nhiều bên liên quan không hề thuyên giảm ở biển Đông. Trong bối cảnh đó, giữ gìn môi trường hòa bình, ổn định, đảm bảo tự do hàng hải, bảo vệ môi trường và nguồn tài nguyên thiên nhiên, cũng như hợp tác cứu hộ, cứu nạn ngư dân trong khu vực biển Đông... đòi hỏi các bên liên quan phải cùng nhau hành động và tìm ra các giải pháp hữu hiệu nhằm hạn chế những tác động tiêu cực của tình hình.

Làm rõ yêu sách, không hành động đơn phương

Trong ngày 26.11, các đại biểu đã trình bày một loạt tham luận, cùng với phần trao đổi tự do. Các chuyên gia đều nhất trí với đánh giá rằng biển Đông có ý nghĩa quan trọng về mặt chiến lược an ninh, kinh tế không chỉ đối với các quốc gia xung quanh vùng biển này mà còn đối với nhiều nước khác ngoài khu vực; do đó, biển Đông có ý nghĩa lớn đối với sự thịnh vượng, nền hòa bình, an ninh khu vực và thế giới.

Tập trung đánh giá tình hình biển Đông, các học giả cho rằng những tranh chấp về chủ quyền lãnh thổ giữa nhiều bên liên quan đang có xu hướng tăng lên. Xung đột lợi ích quốc gia, lịch sử tranh chấp phức tạp của biển Đông, cách diễn giải khác nhau Công ước về Luật biển 1982, báo cáo về thềm lục địa kéo dài, cạnh tranh giữa các nước lớn, xuất hiện nhiều chủ thể trong vùng biển Đông, tăng cường lực lượng hải quân, chủ nghĩa dân tộc hướng vào vấn đề chủ quyền là những nguyên nhân chủ yếu khiến cho tình hình phát triển phức tạp hơn và việc giải quyết tranh chấp khó khăn hơn.

Giáo sư Geoffrey Till thuộc Chương trình An ninh hàng hải RSIS nói rằng để giải quyết tranh chấp trên biển Đông, “chúng ta cần làm rõ yêu sách của các nước”, chẳng hạn việc Trung Quốc đưa ra yêu sách hình chữ U có nghĩa là họ đòi toàn bộ vùng nước nằm trong giới hạn chữ U đó hay là chủ quyền trên các đảo nằm trong đó. Ông cũng nói rằng các nước cần kiềm chế, không có hành động đơn phương làm xấu tình hình. Giáo sư Till cũng nêu các ví dụ về giải quyết mâu thuẫn trên biển tại Nam Mỹ và tại eo Malacca ở Đông Nam Á như một sự gợi ý về giải pháp cho biển Đông.

Trong cuộc trao đổi bên lề với Thanh Niên, Giáo sư Ramses Amer - ĐH Stockholm (Thụy Điển) nhận định rằng mâu thuẫn ở biển Đông khó dẫn tới chiến tranh, nhưng rất phức tạp trong việc giải quyết.

Bên cạnh những vấn đề gây quan ngại, các đại biểu cũng cho rằng đã xuất hiện một số tín hiệu cho thấy các nước quan tâm tới giảm căng thẳng và tìm kiếm hợp tác liên quan tới biển Đông.

Đại sứ Rodolfo Severino, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ASEAN - Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (Singapore), nguyên Tổng thư ký ASEAN: Hội thảo giúp xác định vị trí của các bên * Ông nghĩ gì về vai trò của Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở biển Đông (DOC)? - Tôi nghĩ một cách chắc chắn rằng ASEAN nên ủng hộ lẫn nhau trong việc đảm bảo rằng Tuyên bố về cách ứng xử của các bên tại biển Đông (DOC) được tôn trọng. Điều này có nghĩa là việc dàn xếp một cách hòa bình các tranh chấp được kiềm chế. Nhưng chúng ta cũng cần ngăn cản các bên hiện đang chiếm giữ đảo tăng cường về mặt quân sự bởi vì DOC không ngăn cấm điều đó. Tôi nghĩ rằng đã đến lúc cần phải ngừng việc đó bởi có thể sẽ có nhiều sự việc xảy ra nếu như các bên có thêm những yêu sách mới thay cho tình hình hiện tại. * Theo ông hội thảo có ý nghĩa thế nào trong bối cảnh hiện tại? - Hội thảo này rất có ích, nó sẽ giúp cho việc xác định vị trí của các bên, ví dụ như chúng ta vẫn không biết ý nghĩa bản đồ năm 1947 của Trung Quốc trong đó họ thể hiện chủ quyền trên gần như toàn bộ biển Đông với 9 đường đứt đoạn... Hoàn toàn không có tọa độ của những đường này và Trung Quốc cũng chưa hề giải thích những đường này biểu thị cho điều gì. * Vai trò của các nhà nghiên cứu đối với vấn đề biển Đông là gì, thưa ông?  - Tôi nghĩ điều này còn phụ thuộc vào vấn đề là gì, các nhà nghiên cứu có vai trò của mình và những nhà hoạch định chính sách có vai trò của mình. * Ông nghĩ gì về việc một Bộ quy tắc về ứng xử (COC) sẽ thay thế cho DOC? - Có lẽ cuộc hội thảo này sẽ Xác định rõ sự khác biệt giữa một COC và DOC. Tôi nghe tin rằng một COC đang được xúc tiến nhưng ai sẽ làm cho nó có hiệu lực? Đó là vấn đề. Lê Hương - Hương Giang (ghi)

Đỗ Hùng - Trường Sơn