Cách đây 30 năm, tôi là Trưởng ban Tuyên giáo Huyện ủy, được phân công nhiệm vụ làm Trưởng ban tuyên truyền, giáo dục, vận động nhân dân tổ chức, thực hiện Chỉ thị 13/TW về việc xóa bỏ cây thuốc phiện. Chỉ thị ấy được chúng tôi gói tắt là chỉ thị ba bỏ (nghĩa là bỏ trồng, bỏ hút và bỏ buôn bán trái phép chất ma túy).

Nhưng việc triển khai chỉ thị vô cùng khó khăn do người dân vùng cao quen trồng và quen sử dụng thuốc phiện như một thứ trao đổi thường ngày trong cộng đồng. Tình hình diễn biến hết sức phức tạp, nên Huyện ủy giao cho Ban Tuyên giáo mời các lão nông, già làng, trưởng bản, trưởng dòng họ để bàn biện pháp thực hiện, đồng thời lấy xã B để chỉ đạo làm điểm.

Ông Vũ Khả nhận giải thưởng trong cuộc thi tìm hiểu về truyền thống 80 năm Ngành tuyên giáo của Đảng.

Hội nghị có hơn 100 đại biểu chính thức (không vắng một ai). Tôi vững tin hơn và chủ trì hội nghị bằng tiếng dân tộc Mông: “Thưa bà con! Chúng tôi vẫn biết cây thuốc phiện được bà con vùng cao trồng nhiều đời nay. Nhựa thuốc phiện đem bán và sử dụng cho nhiều việc. Mấy năm gần đây, do trồng rất nhiều cây thuốc phiện, nên nhiều gia đình có gạo ăn, có đủ muối dùng, có tiền để mua nhiều thứ trong gia đình...". Nói đến đây tôi nghe rõ tiếng "zaos mak" (nghĩa là tiếng “phải rồi”) của nhiều người trong hội nghị.

Tiếp đó, tôi nói đến hậu quả khôn lường mà xã hội đang gánh chịu vì cây anh túc. Vừa dứt câu thì mọi người cả trong lẫn ngoài đứng dậy, xông vào, ầm ầm như chợ vỡ. Một số phần tử quá khích tay cầm dao, cầm gậy chửi bới om xòm. Mãi sau, dưới sự chỉ đạo hướng dẫn của đồng chí Phó chủ tịch xã và một số cán bộ huyện cùng đi, không khí hội nghị mới tạm lắng xuống. Tuy nhiên, không khí hội nghị vẫn hết sức căng thẳng. Tất cả đều phản đối ý kiến của tôi.  Đôi chỗ rục rịch đứng dậy ra về. Tôi nhận thấy, nếu họ bỏ về sẽ là hỏng việc.

Giữa lúc ấy, một trưởng tộc trạc tuổi lục tuần, vóc người phương phi, ra hiệu cho mọi người ngồi xuống. Tay trái cầm khẩu súng kíp, ông chéo tay phải sang hông bên trái, rút con dao từ trong bao gỗ ra chém vào không khí mà bảo: “Trangz Tras nor kruôz kra trâu nênks tưs uô tsi huv cêr chei HMông z!”. Nghĩa là: “Con dao nhọn này sẽ dạy cho kẻ nào làm không đúng cái lý của người Mông ta?”. Tôi nghĩ: “Ôi! thế là toi mạng rồi, ai ngờ mình lại chết ở chốn lạnh giá này ư? Khẩu súng kia có bao nhiêu viên đạn ghém, chẳng con thú nào thoát được tay ông; còn con dao này cũng sẽ như tia chớp bổ xuống, thì toi đời...".

Cả hội nghị im như thóc. Ông quay sang tôi, vẫn bằng tiếng địa phương: “Cur hmaoz saz tul chaoz tsiz nor nhaoz đêz tuôx; chêx nay chễ txir nhaoz tal đraugl”, (nghĩa là: Tao thương người cán bộ dân tộc Kinh này, nó để bố mẹ ở miền xuôi mà lên công tác ở đây). Tiếp đó, ông nói rất nhiều, tóm lại là: Tao đã biết trước sớm hay muộn thế nào cây thuốc phiện cũng sẽ bị phá bỏ, nó hại lắm; người Mông đã nói là làm, phải theo chính sách của Chính phủ thôi. Nói rồi, hai tay ông trân trọng dâng cao khẩu súng lên quá đầu, đầu cúi xuống, miệng lẩm bẩm nói điều gì với trời, với đất và quá khứ thiêng liêng! Tiếp đó, ông nói một hồi: "Tao là người đầu tiên điểm chỉ vào tờ giấy kia. Tao sẽ ba bỏ thuốc phiện, nếu con ma rừng bắt, thì bắt tao trước. Đứa nào không ký hôm nay, thì ngày mai về xã, xuống huyện mà điểm chỉ".

Ông vừa dứt lời, cả hội trường râm ran tiếng vỗ tay: Hoan hô tộc trưởng! Hoan hô già bản!

Vậy đấy: Cải tạo tập tục cũ, lạc hậu của một cộng đồng là khó, tập tục ấy gắn liền với cuộc sống càng khó khăn hơn gấp bội. Chỉ thị, nghị quyết đúng, nhưng không tuyên truyền cho khéo thì nghị quyết, chỉ thị vẫn sẽ mãi nằm trên giấy.

Vũ Khả (nguyên Trưởng ban Tuyên giáo huyện Trạm Tấu, Yên Bái)