Đọc trong sách…
Không một văn bản nghiên cứu nào về Tết mà không nhắc đến sự sinh sôi của không gian bày biện, chưng bày hoa quả. Có thể, bên cạnh câu đối, bánh chưng, mâm cỗ và khói hương thờ tiên tổ, thì hoa quả thiên nhiên bước vào đời sống Tết, mang lại cho không gian Tết trong mỗi gia đình một vẻ đẹp vừa thanh cao ấm cúng, lại vừa tươi mới, hài hòa. Trong sách Việt Nam phong tục, phần về Tết Nguyên đán, cụ Phan Kế Bính, viết đại ý, việc chặt tre dựng cây nêu vào ngày ba mươi là để trừ quỷ, việc hái cài cành lộc vào trước cửa nhà trong sáng mùng 2 là cầu mong may mắn, xuất hành tốt lành.
Còn nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên, từ con mắt Tây học, đã phân tích ở góc độ trật tự thiên nhiên và trật tự con người, ở đó, phong thủy, tín ngưỡng và văn hóa nông nghiệp đặt trong sự tương tác, điều kiện môi trường, mùa màng: “Trái đất thậm chí trẻ lại và chứa đầy một sức sống mới vào những ngày đầu năm”, “người Việt tin rằng thế giới có những nguyên lý sinh tồn xuyên qua, thấm vào và làm cho mọi người và mọi vật sống động. Có những nguyên lý sinh sản và truyền sinh khí. Có những nguyên lý khác lại gây tác hại, làm tan rã và gây chết cho người. Trên mặt đất, có những nơi được khí lành thổi qua. Muốn được phúc, lộc, thọ, con người phải tìm đến những khí đó để xây dựng nơi ở của mình. Họ phải tránh các nơi độc hại, ảnh hưởng của khí dữ thổi qua. Những luồng khí này luôn lơ lửng trên không, thường xuyên vận động…” (Văn minh Việt Nam – NXB Hội Nhà Văn, 2005).
Trong khi đó, thong dong điền dã, dưới con mắt một nhà văn và nhà nghiên cứu tài tử, Sơn Nam, trong biên khả về Nghi thức và lễ bái của người Việt Nam (NXB Trẻ, 2009), có nói chuyện người phương nam chưng hoa mai và mâm quả. “Thời xưa còn gì hơn là chưng bày hoa quả để ca ngợi đất nước và sự hài hào của thời tiết (gió thuận mưa hòa). Chưng bày “bá hoa bá quả”, tùy giàu nghèo mà cái đĩa, cái bình lớn hay nhỏ”.
Sống xanh với Tết
Quả thật, muốn biết người Việt nhạy cảm với mùa mang thế nào, thời tiết thế nào, thì hãy nhìn vào việc cúng quảy, trang hoàng ngày Tết của họ. Cũng không lạ với một đất nước nhiệt đới gió mùa, mỗi năm có đến bốn mùa, tám tiết, việc canh nông còn trông chờ nhiều vào ông trời. Nhưng điều lạ là, những triết lý và gửi gắm xuất phát từ điều kiện đời sống nông nghiệp ấy lại được chuyển hóa một cách êm thắm và ngọt ngào thành những giá trị mới, trong điều kiện nhiều thay đổi của xã hội hiện đại. Cũng có một vài điều chỉnh phù hợp hơn với sự văn minh và hiểu biết. Ví dụ, chuyện hái lộc chùa sáng mùng 2 về giắt trước cửa nhà đã không thấy, mà chỉ tội cho những cành lộc non (về sau này, ở miền Nam ngày Tết, người ta mua cây phát tài – loại cây mọc có hình chồi non – về chưng thay cho việc hái lộc, nên những vựa hoa miền tây Nam bộ có nhiều năm được mùa phát tài).
Ví dụ, chuyện trước đây có nhà đi mua những nhánh hoa mai, hoa đào chặt từ trên rừng về với giá có khi đến hơn chục triệu để chưng Tết trong nhà, sau một tuần lễ, cây trổ hết lộc non, bung hết hoa đẹp, người ta vứt cây ra hàng rào chẳng thương tiếc… Nay, nhiều người nhận thấy trong việc đó vừa phung phí, vừa có gì phụ rẫy thiên nhiên, nên họ trồng cây, vừa xanh quanh năm trước hiên nhà ngày Tết còn tha hồ ngắm nghía. Lại ví dụ, ngày xưa người ta ngắt hoa vạn thọ cho vào những chậu cắm nước. Nay thì khác, mua nguyên gốc từ nhà vườn về và cho vào chậu trông. Hoa nở xong phơi khô, rải đều, mùa mưa sau cây mọc lên, cứ vậy mà nhà lại có vườn hoa cũng nên. Vừa tiết kiệm, vừa làm đẹp cho không gian sống trong ngôi nhà của mình, luôn đầy cỏ hoa. Việc dùng khoảng lan can, sân thượng hay một góc nhà để chưng cây cỏ rồi chăm chút quanh năm cũng là cách thế để tìm đến cuộc sống an nhàn, tự tại sau những bề bộn lo toan ngày càng khốc liệt.
Chuyện một cành hoa ngày Tết trong nhà mà đã mang vào đó một sự chuyển hóa nhận thức. Từ chỗ đạm đặc tín ngưỡng dân gian đã có chiều hướng xoay dần sang ý nghĩa thẩm mỹ, môi trường. Từ chưng bày nghi thức sang thưởng ngoạn. Người thành phố hôm nay bị cuốn đi bởi đời sống dịch vụ và nhịp sống gấp vội. Tết nhất có khi chẳng rảnh rang để giữ đúng nghi thức truyền thống. Mọi thứ được đơn giản hóa hết cỡ. Miễn sao thấy thoải mái, an nhàn, nghỉ ngơi. Nhưng, dù bận bịu, tranh thủ ngơi nghỉ đến mấy, thì cũng thấy nhà ai tối thiểu cũng có mâm quả cúng tổ tiên, có vài chậu hoa cúc, hoa lan, hoa vạn thọ, hoa mai, hoa đào… để chưng Tết.
Hoa từ trong nhà ra những đại lộ. Những căn phòng hoa nối những con đường hoa. Màu xanh của lá, màu sắc của hoa làm cho những căn phòng tươi tắn hơn thường ngày, khiến lòng người phấn chấn. Thiên nhiên cỏ cây kéo con người trở về với những cái nhìn xa, đa chiều hơn trong cuộc sống, trong trải nghiệm. Hoa lá thiên nhiên có mặt trong ngôi nhà cũng mang về sự ấm cúng, hài hòa trong tâm tưởng, giúp cho hồn người lắng dịu, trạng thái thăng bằng để thêm sức khỏe, sự dẻo dai và sáng suốt vượt qua những thử thách phía trước.
Và, từ chỗ thấp thoáng tín ngưỡng dân gian, trừ ma quỷ, mang về hy vọng phúc lộc thọ thì chậu cúc, cành mai, khóm vạn thọ hay một giò lan… trong căn phòng ngày tết đã mang vào một hơi thở, một triết lý sống xanh, sống thanh cao của người hiện đại – Nhờ đó, cái Tết giữa thời biến đổi khí hậu vừa không ly khai với truyền thống, lại được khoác vào thêm những lớp ý nghĩa tích cực mới. Sâu xa, chính là tìm ra cuộc đời mình trong ý nghĩa sự hiện hữu, sinh sôi của cỏ hoa.
Theo Nguyễn Vĩnh Nguyên