Không thể phủ nhận hoạt động giám định pháp y đã góp phần lớn trong việc giải quyết án. Tuy nhiên, nhiều kết luận giám định về tâm thần, thương tật, độ tuổi, DNA… vẫn lằng nhằng, bấp bênh, có độ vênh khiến cơ quan tố tụng lo lắng, lúng túng khi xử lý án. Nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng cần phải chuẩn hóa luật để củng cố công tác giám định.
Làm mới quy định về thương tật
Nhiều luật sư cho biết Thông tư 12 trong lĩnh vực giám định thương tật, sức khỏe cũng đang có nhiều tồn tại chưa phù hợp với thực tế. Bản tỉ lệ quy định về sức khỏe có từ năm 1995 còn quá chung chung và đã quá lạc hậu trong khi y học hiện đã phát triển ở tầm rất cao, các thương tích đã được chữa trị tốt hơn. Các nước tiến bộ đã vận dụng thêm nguyên tắc về di chứng để xác định tỉ lệ thương tật. Di chứng để lại cao thì tỉ lệ thương tật cao, còn được chữa trị lành ít di chứng thì tỉ lệ thấp hơn. Không như ở nước ta cứ đánh đồng nhau. Cứ thương tật ở vị trí này thì là bấy nhiêu phần trăm, bất kể khả năng chữa lành...
Cạnh đó, luật cũng chẳng quy định thương tật thế nào, bao lâu thì là vĩnh viễn. Giả dụ bị sẹo, không đi thẩm mỹ thì có coi là bị thương tật vĩnh viễn không... Do các khái niệm không được giải thích hẳn hoi nên khi đụng chuyện tòa án liên tục “gõ cửa” yêu cầu cơ quan giám định giải thích cặn kẽ. Cơ quan pháp y tuy là đúng chuyên môn nhưng cũng đành “ấp úng” không biết dựa vào đâu, căn cứ luật nào để trả lời cho tòa.
Bức xúc hơn, các chuyên gia cho rằng thông tư trên chỉ áp dụng để giám định thương tật là cho thương binh, người lao động chứ không phải cho ngành giám định pháp y trong tố tụng nhưng vẫn phải dùng ké. Do vậy cần nhanh chóng có quy định mới về lĩnh vực này.
Cụ thể những quy định chung chung
Phó Chánh tòa Hình sự TAND TP.HCM Vũ Phi Long cho biết công tác giám định đã có pháp lệnh mở đường và được quy định ở một số điều luật trong Bộ luật Tố tụng hình sự cùng một số nghị định, thông tư. Tuy nhiên, các quy định vẫn còn quá chung chung, nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ. Vì thế cần nghiên cứu đưa ra các văn bản hướng dẫn dưới luật đối với từng phạm vi để việc thực hiện được chặt chẽ và mang tính chính xác cao.
Trong xét xử, các thẩm phán cần được trang bị kiến thức cần thiết về giám định. Từ đó họ mới đủ khả năng phán đoán bản giám định pháp y có sự bất ổn không, vạch ra được những cái chưa đúng để giám định lại bổ sung.
Một số chuyên gia pháp lý khác còn cho rằng nên có quy định rộng hơn về việc chi phí giám định. Luật hiện tại, chi phí giám định trong án hình sự là do nhà nước bỏ tiền làm, vô hình trung ta lại gây khó ta đối với những giám định quá tốn kém. Do đó, đối với những bản giám định mà người tham gia tố tụng cho rằng có vấn đề, muốn giám định lại, chấp nhận trả phí thì nên chấp nhận.
Ngoài ra, cần có quy định việc giám định lại đến đâu là giám định cuối cùng...
Chuyên môn hóa công tác giám định
Một yếu tố khác ảnh hưởng đến kết luận là quy trình giám định. Tuy nhiên hiện nay, ba cơ quan giám định quân đội, y tế và công an chưa có một quy trình thống nhất. Chẳng hạn người bị chấn thương sọ não, pháp y y tế sử dụng phương pháp điện não đồ nhưng pháp y công an thì không. Và dĩ nhiên, các kết quả giám định khác nhau là lẽ thường.
Đó là về mặt quy trình, còn về điều kiện phương tiện làm việc cũng lắm nỗi bi ai. Đồ nghề của bác sĩ pháp y không được hoành tráng như phim thường chiếu. Có nơi thiếu đến nỗi bác sĩ pháp y lấy cả dao sinh hoạt hằng ngày đem đi mổ tử thi... Trong khi đó, muốn có kết quả chính xác, bác sĩ pháp y phải có phòng mổ được trang bị bàn, đèn, các thiết bị chuyên dụng theo quy định và cần cả người phụ giúp. Trên thực tế, điều này chỉ là… mơ ước.
Về con người, hiện chúng ta không có khái niệm đào tạo bác sĩ pháp y chuyên biệt mà vẫn cho rằng bác sĩ giải phẫu bệnh đương nhiên phải làm công tác pháp y. Vậy họ sẽ có một lỗ hổng kiến thức và dẫn đến chẩn đoán sai mà không biết. Chưa kể vì không có đào tạo nên số lượng giám định viên không đủ để làm việc.
Ám khói… nói lên sự thật
Sau vụ cháy Trung tâm Thương mại quốc tế ITC (TP.HCM) đã xuất hiện tin đồn gây hoang mang “khủng bố bằng hóa chất gây cháy” khiến các cảnh sát khoa học hình sự cũng phải đau đầu. Tuy nhiên, chỉ sau hai ngày làm việc cật lực, căn cứ vào vết ám khói, hạt đồng còn lại, hướng đổ sau đám cháy, các chuyên gia đã sớm đưa ra kết luận: Cháy là do các thợ hàn bất cẩn khi hàn sắt để các tia lửa hàn văng ra tấm mút cách âm của vũ trường…
Từ chữ viết lòi ra thủ phạm
Cách đây chưa lâu, giám đốc một siêu thị nhận được một gói quà có gửi kèm mẩu giấy: “Nếu ông không muốn có vài vụ nổ xảy ra ở những cơ sở của mình thì hãy chuẩn bị 100.000 USD...”. Khó khăn là kẻ tống tiền luôn giấu mặt, việc xác định vân tay trên các lá thư cũng rất khó vì thời gian đã lâu, đã qua nhiều người cầm đọc... Sau khi nghiên cứu, lực lượng phá án quyết định đi từ chữ viết trên gói quà và trong các bức thư. Kết quả giám định chữ viết cuối cùng đã dẫn các điều tra viên đến gặp… thủ phạm.
HOÀNG YẾN