Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông như thế nào?

Nhân dân - 

Bên cạnh những nguyên nhân, bất cập đang tồn tại trong hệ thống giáo dục, gây nên những tác động không tích cực đến việc hình thành và phát triển khả năng tự học của học sinh, sinh viên, đã được đề cập trên Nhân Dân cuối tuần số 45 (ra ngày 6-11), nhiều giảng viên và nhà nghiên cứu lâu năm về giáo dục cho rằng, sự hạn chế, cứng nhắc của chương trình khung giáo dục phổ thông (GDPT) hiện hành đã làm giảm đáng kể hứng thú học tập cho số đông học sinh (HS). Để làm rõ hơn vấn đề này, Phóng viên Nhân Dân cuối tuần đã phỏng vấn PGS, TS ĐỖ ĐÌNH HOAN, nghiên cứu viên cao cấp Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (KHGDVN).

- Thưa PGS, TS Đỗ Đình Hoan, nếu kể cả chương trình hiện hành, thì trong lịch sử ngành giáo dục đã diễn ra bốn lần thay đổi chương trình GDPT, song dường như vẫn còn nhiều bất cập?

PGS, TS Đỗ Đình Hoan.

- Do những điều kiện cụ thể của từng giai đoạn lịch sử, ba cuộc cải cách giáo dục trước đây (1950; 1956; 1981) phải giải quyết nhiều vấn đề của GDPT khi thay đổi hệ thống giáo dục quốc dân và chương trình GDPT. Chương trình cải cách giáo dục lần thứ ba (1981) về cơ bản đã hoàn thành nhiệm vụ lịch sử của giai đoạn thống nhất hệ thống GDPT trong phạm vi cả nước, góp phần quan trọng vào quá trình phổ cập và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện của GDPT. Mặc dù đã có một số lần điều chỉnh, nhưng chương trình và sách giáo khoa cải cách giáo dục với thời gian sử dụng kéo dài tới gần 20 năm đã không tránh khỏi những bất cập và hạn chế cần được khắc phục, thay đổi.

Khi thay đổi chương trình lần thứ tư (2002), Bộ Giáo dục và Đào tạo đã cân nhắc và về cơ bản đã kế thừa hệ thống GDPT 12 năm của cuộc cải cách giáo dục năm 1981 nên đã giữ được ổn định, nhằm góp phần đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực phục vụ cho sự nghiệp CNH, HĐH đất nước và hội nhập quốc tế.

- Hiện PGS là Ủy viên Hội đồng soạn thảo chương trình GDPT hiện hành. Sau mười năm thực hiện, ông đánh giá thế nào về những đóng góp của chương trình?

- Theo tôi, chương trình hiện hành đã quan tâm đúng mức đến giáo dục toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ, các kỹ năng cơ bản và hướng nghiệp. Đó là "chương trình khung" với nhiều thành tố (mục tiêu giáo dục; chuẩn kiến thức và kỹ năng, phạm vi và cấu trúc nội dung; phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động giáo dục; cách thức đánh giá kết quả giáo dục) và được thể chế hóa trong Luật Giáo dục (2005), được Bộ GD-ĐT chính thức ban hành (2006). Khi triển khai trong thực tế, chương trình đã góp phần quan trọng vào việc phát động và duy trì phong trào đổi mới phương pháp giáo dục theo định hướng giáo viên (GV) tổ chức, hướng dẫn HS hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo, từng bước áp dụng công nghệ mới, khuyến khích HS tự học.

Có thể nói, bước đầu chương trình đã thực hiện được sự tích hợp nhiều phân môn trong một môn học; tích hợp những vấn đề toàn cầu vào nhiều môn học hoặc hoạt động giáo dục.

Chương trình cũng đã chú ý đến sự phân hóa trình độ học tập và đáp ứng nhu cầu phát triển cá nhân của các đối tượng học sinh thông qua hệ thống môn học bắt buộc và nội dung tự chọn, thông qua chương trình chuẩn và chương trình nâng cao...

- Tuy nhiên, chương trình GDPT hiện hành đang bộc lộ nhiều vấn đề cần được giải quyết?

- Đúng vậy. Dẫu có đổi mới, nhưng chương trình hiện hành đã bộc lộ những tồn tại, hạn chế chủ yếu như: Chưa vượt ra khỏi quỹ đạo của kiểu dạy học quá coi trọng lô-gic khoa học của từng môn học, chủ yếu để ứng phó với thi, kiểm tra; chưa tập dượt cho HS tự phát hiện và giải quyết những vấn đề có thực trong đời sống; tạo hứng thú học tập cho số đông HS.

Chương trình hiện hành cũng chưa thật sự phân định rõ ràng giữa giai đoạn "học tập cơ sở, bắt buộc" (thường từ lớp một đến lớp chín) để chuẩn bị những cơ sở cho học tập suốt đời và giai đoạn "phân hóa cao" theo các "luồng" để phát triển năng lực cá nhân và chuẩn bị thiết thực cho HS học nghề. Vì vậy, "tính đồng loạt" trong giáo dục vẫn còn cao, tạo ra hiện tượng "vừa thừa, vừa thiếu" về kiến thức, kỹ năng, đặc biệt ở trung học phổ thông; dẫn đến hiện trạng làm biến dạng các phương án "phân ban" đã có; không ít GV, HS phải dạy - học theo kiểu "đối phó" và nhiều ý tưởng tốt đẹp của giáo dục toàn diện, của "dạy người" chưa thực hiện được đầy đủ.

- Nghĩa là, sẽ lại có sự thay đổi?

Ngay trong quá trình triển khai thực hiện chương trình GDPT hiện hành, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam đã và đang phối hợp với các cơ quan của Bộ, các cơ sở nghiên cứu của các trường đại học trong cả nước, các Sở GD-ĐT,... để đánh giá, điều chỉnh chương trình và sách giáo khoa hiện hành; chuẩn bị tích cực cho đổi mới căn bản, toàn diện chương trình, sách giáo khoa GDPT sau năm 2015.

Thay đổi chương trình vào lúc nào, như thế nào... đều phải căn cứ vào Chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của đất nước (trong đó có chiến lược giáo dục), quan điểm và chính sách giáo dục của Đảng, Quốc hội, Chính phủ trong một giai đoạn cụ thể. Đánh giá và những bài học kinh nghiệm của thực tế triển khai chương trình trong các giai đoạn trước, những kết quả nghiên cứu để chuẩn bị cho thay đổi chương trình trong giai đoạn sắp tới.

- Với tư cách một thành viên trong Ban soạn thảo Đề án Đổi mới Chương trình, sách giáo khoa GDPT sau năm 2015, ông thấy cần tập trung những nội dung gì?

Căn cứ vào những kết quả nghiên cứu đã có, có thể dự báo một số yếu tố trọng tâm: Chương trình mới sẽ tiếp tục thực hiện giáo dục toàn diện; cân đối, hài hòa giữa "dạy chữ", "dạy người" và từng bước "dạy nghề"; nội dung giáo dục cơ bản, hiện đại, thiết thực, giảm tính hàn lâm, tăng cường thực hành vận dụng sáng tạo kiến thức, kỹ năng để phát hiện và giải quyết những vấn đề gần gũi trong đời sống; thực hiện dạy học và đánh giá theo chuẩn, góp phần giảm áp lực học tập và thi cử. Tạo cơ hội giảm khối lượng, cường độ học tập trong cùng một thời điểm; tiếp tục đẩy mạnh đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục, tìm các giải pháp giúp HS tự học theo năng lực cá nhân. Việc phân chia các giai đoạn học tập trong chương trình mới cần rõ ràng và hợp lý. Sự phân hóa dạy học ở từng giai đoạn sẽ có những đổi mới, đặc biệt các phương án phân hóa ở trung học phổ thông sẽ đa dạng và khả thi hơn.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!

NGND, GS Nguyễn Đình Chú: Chương trình hiện hành đã tích hợp được ba môn Tiếng Việt, Văn và Tập làm văn thành môn Ngữ văn, phù hợp với xu hướng của thế giới. Từ đó bớt đi nhiều yếu tố thừa, yếu tố lặp; chú trọng tính ứng dụng của môn Ngữ văn. Nhưng theo tôi, chương trình GDPT hiện hành "thua" cách làm của chương trình trước. Một chương trình được xây dựng quá vội vàng. Trước đây, theo lịch trình của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam là đúng: Cấp Tiểu học, thời lượng học Tiếng (Ngữ) là chính, Văn là phụ; cấp THCS, học Tiếng và Văn cân bằng nhau; cấp THPT, Văn là chính, Tiếng là phụ. Sau đó, chương trình cải cách lại đẩy môn Tiếng Việt từ 14 tiết lên 46 tiết. Từ đó tạo ra sự nặng nề không cần thiết, dẫn tới chương trình học thành quá tải.

NGƯT Vũ Thế Khôi: Theo tôi, muốn thực sự khắc phục chất lượng yếu kém, những bất cập không chỉ của chương trình khung mà cả nền GD hiện nay, phải làm rõ: Thế nào là đổi mới căn bản và toàn diện? Có căn bản không nếu không xác định lại mục tiêu của GD là gì? Giữa "dạy chữ" và "dạy làm người" cái nào là mục tiêu, cái nào là phương tiện? Hay là tiếp tục "cân đối" để rồi trên thực tế tiếp tục chạy đua các "dự án đổi mới" dạy chữ, hết "dạy từ A" sang "dạy từ E", nay mai lại đổi mới không "từ E" mà "từ I" chẳng hạn... Cần bắt đầu từ việc tái cấu trúc hệ thống giáo dục để nó phục vụ đắc lực tái cấu trúc nền kinh tế, chứ không phải làm ngược từ những "dự án" kiểu dự án 70 nghìn tỷ đồng để đổi mới chương trình và sách giáo khoa.

Tin mới