Yếu tố “nhượng quyền” và tính lan truyền đa quốc gia trong hoạt động mafia còn nhanh hơn quá trình phát triển của các hiệu thức ăn nhanh. Hiện trạng trên xảy ra trong và sau khi trật tự thế giới cũ tan rã, đánh dấu bằng việc bức tường Berlin bị phá bỏ.
Nhà báo Misha Glenny qua những cuộc điều tra lớn, tái hiện những vụ án chấn động, những hồ sơ tội phạm đa quốc gia: “Người ta khám phá ra rằng ở khắp Đông Âu, khi một quốc gia rơi tự do thì luật pháp là thứ đầu tiên bị nghiền nát dưới đống gạch vụn của tiến trình chuyển hóa”.
Mafia tỏa đi từ Nga và Đông Âu như một hệ lụy của quá độ trong thiết chế kinh tế. Tiến trình được ghi nhận qua các biểu hiện tiêu biểu của những gangster mới, công khai: Các Bẫy Nhện lợi dụng tình trạng hỗn loạn, đã khéo léo chuyển tiền quốc hữu thành tài sản riêng ở Bulgary, mà đại diện là tay trùm Ilya Pavlov; xuất hiện những bố già kiểu Semyon Mogilevich, kẻ buôn vũ khí và kinh doanh mại dâm siêu hạng, xuyên lục địa ở từ Canada, Czech, Slovakia, Hungary và Nga nhưng cảnh sát phương Tây và CIA không đủ bằng chứng truy tố hắn trước tòa. Thêm vào đó, sự tê liệt và tha hóa, thậm chí bắt tay với thế lực ngầm trong bộ máy hành pháp là điều thường thấy. Đã có những cảnh sát được xem như huyền thoại phá án phải tự tìm cách vào tù vì đó là cách tốt nhất để bảo toàn mạng sống trước sự truy đuổi muôn trùng của mafia.
Buôn người, mại dâm, ma túy là các lĩnh vực dễ ăn trong bối cảnh khủng hoảng lý tưởng và suy thoái niềm tin vào công quyền. Thế giới ngầm của người Nga đầy thác loạn nhầy nhụa tại vùng đất thánh Israel, con đường ô nhục - xa lộ nối liền Dresen và Prague qua bắc Bohemia - Tiệp Khắc, đầy những phụ nữ Tiệp bán thân kiếm tiền tiêu vặt hoặc để có một bữa ăn tạm bợ, sẵn sàng thỏa mãn dục vọng cho những kẻ lái BMW đẫm mồ hôi đến từ Đông Đức...
Ngòi bút của Misha len lỏi vào những góc tối để nêu bật sự bất lực của Liên Hiệp Quốc và NATO trước tình trạng việc phân phối heroin vào châu Âu qua đường Thổ Nhĩ Kỳ đang ngày một công khai. Serbia bùng nổ những vụ án đẫm máu liên quan đến cuộc chiến thuốc lá. Nạn buôn lậu thuốc lá ở vùng Balkan lại liên quan tới những vụ rửa tiền từ ma túy ở Colombia. Chiến tranh, cấm vận và tham nhũng ở vùng Balkan trong nửa đầu thập niên 1990 đã gây hậu quả là các quốc gia thuộc Nam Tư cũ dung dưỡng cho mafia điều hành việc hậu cần của các nỗ lực quân sự, tiến đến kiểm soát kinh tế, chính phủ, chiến tranh. Tham vọng chính trị đã bắt tay với tội ác. Tại Nam Tư, cảnh sát và mafia, chính và tà, chân và ngụy không còn phân biệt được.
Tại Moscow (Nga), hai năm sau khi thay đổi thể chế chính trị, người ta chứng kiến những kẻ xuất thân từ vỉa hè và bảo kê lớn mạnh đến mức có thể tham gia điều hành kinh tế quốc gia và toàn cầu.
Vòng sóng tội phạm ấy tiếp tục lan ra, qua đường dây buôn vũ khí ở Ukraine, rửa tiền ở Dubai, những băng nhóm lừa đảo qua mạng ở Brazil hay sự bùng nổ ma túy ở Canada. Một nước “thoát Á” sớm nhưng vẫn giữ cốt cách truyền thống của một nền văn hóa tĩnh ở phương Đông như Nhật cũng không tránh khỏi vòng sóng tội ác toàn cầu hóa này. Thời kỳ kinh tế bong bóng cuối 80 đầu 90 của thế kỷ trước, trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, ở Nhật đã nảy sinh những thế lực chính trị - kinh tế muốn thao túng ngành địa ốc và nhu cầu “bôi trơn” tiến trình đã sản sinh ra băng nhóm Jakuza.
Mạng lưới bảo kê có tổ chức tỉ mỉ nhất thế giới này luôn sẵn sàng có mặt bên những obayun (bố già Nhật) để tống tiền, thực hiện mục tiêu thâu tóm địa ốc, tài chính. Lần qua hồ sơ các cuộc thanh toán của jakuza, tác giả khám phá: “Jakuza không chỉ là lực lượng cảnh sát được tư hữu hóa mà còn là một hệ thống pháp lý tự thân đã đầy đủ - các tập đoàn tội ác kiêm luôn vai trò cảnh sát, luật sư, thẩm phán và bồi thẩm đoàn”. Và hiện nay, mối quan ngại đặt ra là Jakuza Nhật đã tìm thấy những đối tác lý tưởng để phô trương thanh thế, chính là các băng đảng xã hội đen Trung Quốc.
Dù khoảng thời gian cuốn sách nhấn mạnh chủ yếu từ những năm từ 1980 đến 2000, nhưng chúng ta đều hiểu rằng, thế giới dù có phẳng nhưng đất sống cho người nghèo ngày càng thiếu và sự bất công, mức độ mafia hóa các chính phủ dẫn đến tội phạm, tham nhũng diễn ra dày đặc khắp các nước nghèo trong cú sốc có tên toàn cầu. Cuốn sách cung cấp một con số khiến người đọc giật mình: nền công nghiệp tội ác đã quyết định 20% tổng GDP thế giới. Thì ra, những nguồn lợi từ đời sống tiêu dùng mà chúng ta hưởng được trong một thế giới không biên giới lại là những sản phẩm đã trải qua những công đoạn đầy bạo tàn của thủ đoạn tội ác, nó lấy đi máu và niềm tin vào lẽ phải của biết bao con người.
Một cuốn sách được viết dưới dạng phóng sự bởi một nhà báo, nhà sử học lỗi lạc tại Anh quốc. Sự dấn thân và tinh thần khám phá của cuốn sách đã tỏa ra từ một thứ uy quyền, một thái độ trí thức giúp người đọc nhận thức được bản chất của một tiến trình mà mình đang dấn bước mà đôi khi không mảy may tự phản biện.
Nguyễn Vĩnh Nguyên
(*) Đọc Mc Mafia - Toàn cầu hóa tội ác, Misha Glenny, Trần Ngọc Đăng dịch, NXB Văn hóa Thông tin, 2009