Hiện nay chúng ta đang làm dự án thì chỉ biết làm dự án mà không quan tâm đến người dân, đến biến đổi xã hội". Đó là những trăn trở của Tiến sỹ Xã hội học, Nguyễn Đức Truyến, Viện Nghiên cứu Định cư, khi ông nghiên cứu về quá trình đô thị hóa ở Đồng bằng Bắc Bộ.
- Quá trình đô thị hóa đang làm biến đổi cả về kinh tế lẫn đời sống xã hội, ông nhìn nhận thế nào về những biến đổi này?
- Quá trình đô thị hóa đang làm tan rã nền tảng kinh tế hộ gia đình. Ở nước ta, kinh tế hộ gia đình thời kỳ thịnh vượng là những năm 80-90 thế kỷ XX. Từ cuối những năm 1990 trở lại đây, gần như nó bị khai thác hết khả năng và đang dần tan rã. Hiện nó vẫn còn vai trò ở nông thôn, nhưng chủ yếu đóng vai trò văn hóa - xã hội. Vì thế quá trình phi nông nghiệp hóa, khi người dân mất đất thì cũng mất luôn kinh tế hộ gia đình. Khi mất đất nông nghiệp, hoạt động nông nghiệp không đủ sống, những lao động nòng cốt ra đi, những người có sức sáng tạo ra đi, làng xóm mất các yếu tố cố kết. Xã hội nông thôn vì thế mất cân bằng cả về xã hội lẫn môi trường.
Tuy nhiên, theo tôi, hiện nay ta vẫn chưa thể xóa bỏ loại hình kinh tế này. Nó vẫn còn giá trị và vai trò riêng. Vùng nào lấy đất thì lấy nhưng phải để lại một phần đất nông nghiệp cho những người không có khả năng chuyển đổi nghề. Tốt nhất những vùng nhiều đất nông nghiệp thì đừng nên lấy. Lấy vùng trung du đồi núi, người ta vốn đã không làm nông nghiệp thì tạo điều kiện chuyển đổi nghề luôn cho họ. Như ở tỉnh Vĩnh Phúc, đất đồi thì không lấy lại đi lấy đất ruộng. Cuối cùng người trên đồi ngồi chơi, người dưới đồng bằng cũng ngồi chơi. Hiện nay chúng ta đang làm dự án thì chỉ biết làm dự án mà không quan tâm đến người dân, đến biến đổi xã hội, đến những hệ lụy xã hội đằng sau việc lấy đất làm dự án.
- Những giá trị truyền thống văn hóa vật thể lẫn phi vật thể cũng đang dần mất đi trong quá trình đô thị hóa, thưa ông?
- Đô thị hóa là quá trình biến đổi xã hội từ đời sống nông thôn sang đời sống đô thị. Đó là quá trình liên tục và có kết nối. Tất nhiên có sự đứt gãy và hỗn loạn khi người ta thiếu đi sự định hướng. Chẳng hạn bây giờ, sau bao năm nghèo khổ, người ta có tiền đền bù đất, người ta lao vào lối sống đô thị. Không ít người đúng là mất thăng bằng, không làm chủ được cuộc sống của họ. Nhưng suy cho cùng cũng không phải hoàn toàn lỗi ở họ bởi vì hiện nay, ở đâu cũng thấy cổ vũ cho lối sống tiêu dùng. Phim ảnh bây giờ, động đến nông thôn cũng đưa vào khách sạn quay, cũng mượn nhà những ông đại gia quay... Đó là cổ vũ cho lối sống xa hoa, sành điệu và người nông dân với trình độ hạn chế vô tình bị cuốn đi trong "cơn bão" đó. Thực tế là nông thôn rất ngưỡng mộ đô thị.
Hiện nay đang có xu hướng từ giã nông thôn, từ giã nông nghiệp và giũ bỏ tất cả. Những cơ ngơi cũ sẽ bị vứt bỏ vì giờ không ai còn tự hào với gian nhà ngói 5 gian nữa. Trong khi nhiều nhà nghiên cứu văn hóa phương Tây khi nghiên cứu mô hình nhà ở làng Ninh Hiệp (huyện Gia Lâm, Hà Nội) đã rất thích cái nhà 5 gian cũ, mái ngói, cột gỗ, nền gạch đá nem. Họ cho rằng nó phù hợp với khí hậu nóng ẩm ở Việt Nam, với tầm vóc con người Việt Nam. Nhưng chúng ta thì không thấy được điều này và lại thích những nhà cao tầng. Giờ vào nhiều làng như vào hệ thống lô cốt. Tuy nhiên, cũng khó trách được người dân. Chúng ta vẫn nói đau xót khi nhìn thấy những ngôi nhà cổ, những công trình bị tàn phá trong quá trình đô thị hóa nhưng chúng ta lại không làm gì để bảo tồn nó. Bắt người dân giữ nhà, giữ giá trị truyền thống trong khi không tạo cho họ một nguồn thu nhập, một giá trị kinh tế từ đó thì sẽ rất khó. Mình nên nghĩ cách giữ văn hóa bằng kinh tế - du lịch.
- Nhưng cũng có ý kiến cho rằng, chúng ta đang mải mê cổ súy đô thị hóa mà bỏ quên mất nông thôn, thưa ông?
- Đúng thế, hiện nay chúng ta chưa thấy hết cái đẹp nông thôn thì đã phá bỏ rồi. Chúng ta chưa thấy hết cái dở đô thị đã bưng về. Ngày xưa khi mới cải cách phụ nữ nông thôn sang cô tân thời thì ông Nguyễn Bính đã làm bài thơ "Chân quê". Rõ ràng ông đã sớm nhìn thấy bất ổn về văn hóa. Bộ quần áo nào thì đi với cuộc sống nào, điều kiện sống nào là cân bằng. Sự cân bằng đó là văn hóa. Xử lý cân bằng các mối quan hệ là văn hóa. Khi anh không làm chủ được mối quan hệ đó, anh làm cho anh với hàng xóm trở nên khó chịu, anh với bố mẹ trở nên không chấp nhận được, anh với bạn bè cũng khó nói chuyện, đó là bất ổn về văn hóa. Hiện chúng ta gặp nhiều bất ổn cả ở nông thôn lẫn thành thị là do ta chưa có nghiên cứu và nhận thức đầy đủ về kho tàng văn hóa quý giá của nông thôn. Đừng nên nghĩ đất ruộng chỉ là đất ruộng. Đất ruộng là kinh tế, là cuộc sống, là xã hội, là văn hóa. Khi ta lấy đi đất ruộng là lấy tất cả những gì gắn với đất đó, kể cả cái gọi là hồn quê.
- Xin cảm ơn ông!
Đắc Kiên thực hiện
