Đình là một trong 13 nơi thờ Thánh Linh lang Đại vương, còn đền là nơi thờ Vạn ngọc Thủy tinh công chúa. Đã thành thông lệ, từ ngày mùng 10 đến 13 tháng Hai Âm lịch hàng năm, người dân nơi đây lại tổ chức lễ hội nhằm tưởng nhớ công lao của cácđấng linh thiêng. Trong lễ hội năm nay, có rất nhiều nét đặc biệt để kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội.
Theo sử sách để lại, Linh Lang Đại vương sinh năm 1030, là con của vua Lý Thái Tông, năm 1077 ông hy sinh khi cùng Lý Thường Kiệt đánh tan quân Tống trên sông Như Nguyệt. Trước khi mất, ông nói với vua cha: “Ta là con thần Rồng nước lên giúp vua đánh giặc giữ nước, xong công việc rồi phải trở về cùng Rồng nước”. Sau khi mất, ông được phong là Linh Lang Đại vương thượng đẳng tối linh thần.Vua Lý Thái Tông sai lập đền, miếu thờ ông ở các nơi như: Trại Thủ Lệ ngay chỗ cung bà mẹ ở; Làng Bồng Lai quê hương bà mẹ và các làng Đại Quan, Hào Nam là những nơi ông đã trú quân. Đền Hào Nam thờ bà Thủy Tinh công chúa, tức công chúa phù Thái úy Lý Thường Kiệt đánh giặc Tống trên sông Như Nguyệt.
Đình – đền Hào Nam là một trong những cụm di tích cổ ở Hà Nội thuộc diện “Tối Linh Từ”. Bao năm nay người dân nơi đây ý thức rất rõ về công lao của các anh hùng có công với đất nước nên không ngừng giữ gìn, tôn tạo, tu bổ công trình. Theo lưu truyền trong dân gian, năm nào cũng vậy, mỗi khi Hào Nam tổ chức lễ hội, rước kiệu lên Thủ Lệ (nơi chính thờ Linh Lang) thì đều có hiện tượng "kiệu bay", người dân thường nhắc nhau câu thơ: “Dân Hào Nam niềm vui khôn xiết/ Khách thập phương dâng lễ rất đông/ Dân ta con cháu Lạc Hồng/ Hào Nam - Thủ Lệ lạ lùng kiệu bay”.
Đình - đền Hào Nam có kiến trúc độc đáo với kiểu dáng và họa tiết cũng như bài trí theo cách truyền thống xưa. Đình được thiết kế theo hình chữ Đinh, đền thì hình chữ Tam. Toàn bộ đều được chạm bong, chạm lộng, tinh tế. Hai đầu của đình có rồng vờn mây. Nhất là trên hai cột đồng trụ nghi môn có thượng cầm hạ thú, dưới cột thay hình Long, Ly, Quy, Phượng của ngôi đình khác, ở đây chỉ có duy nhất chữ “Linh”. Điều này phần nào đã nói rõ tất cả sự linh thiêng cũng như khác biệt của đình Hào Nam. Ngoài ra, ở hai bên đầu hồi đình, cạnh cột đồng trụ có gắn bức phù điêu cá chép hóa rồng. Bởi Hào Nam là vùng trũng, nhiều tôm cá, đây cũng là một nét văn hóa vật thể làm nên cái riêng, cái đặc sắc của nơi đây. Nằm ngay bên cạnh là năm gian tiền bái và hai bên tả vu, hữu vu của ngôi đền, bên trong mọi họa tiết vẫn được giữ nguyên như thuở ban đầu. Đặc biệt là hình của hai ông Nghê, toát ra vẻ mặt thiêng liêng và đầy nghiêm khắc của người kiểm soát linh hồn kẻ hành hương. Nơi đây vẫn giữ được một không gian văn hóa cổ kính và linh thiêng với hàng chục cây cổ thụ trăm năm tuổi, những văn chỉ thờ đức Khổng Tử cũng như nơi thờ thầy đồ Vũ Thạch đã có công mở trường dạy học cho người Hào Nam…
Năm 1994, Bộ VHTT nay là Bộ VH-TT&DL đã xếp hạng di tích cấp quốc gia đối với đình - đền Hào Nam. Đầu năm 2009, UBND thành phố Hà Nội đã quyết định phong tặng cho đình - đền Hào Nam là Di tích lịch sử cách mạng kháng chiến. Bởi trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, đình - đền Hào Nam là nơi hoạt động quan trọng của mặt trận Hà Nội. Nhân dân Hào Nam đã đóng góp xứng đáng về sức người sức của và không tiếc xương máu để bảo vệ Hà Nội trong suốt thời gian từ năm 1947 đến năm 1954. Nơi này còn là một địa chỉ đỏ, trong năm 1946, đây là nơi Ban chỉ huy Khu Văn Miếu tổ chức các cuộc họp xây dựng phong trào cách mạng. Tại đây còn dấu tích hai căn hầm bí mật. Hầm nằm sâu dưới nền đền chừng 2 - 3m với chiều rộng bằng cả gian hậu cung.
Tự hào về truyền thống lâu đời của di tích, cứ vào ngày 10/2 âm lịch hàng năm, chính quyền và nhân dân Hào Nam làm lễ rước kiệu Đức thánh Linh Lang Đại vương về miếu thờ mẹ ông ở Thủ Lệ và đến ngày 13/2 âm lịch lại võng lọng rước về đình - đền Hào Nam, tưởng nhớ truyền thống anh hùng dựng nước và giữ nước của cha ông ta và lịch sử hiển hách, ngàn năm văn hiến.
Chào mừng Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, Ban Quản lý cụm di tích đình và đền Hào Nam cho biết: Lễ hội đình- đền Hào Nam năm 2010 có nhiều chương trình mới phục vụ công chúng và du khách thập phương. Theo đó, trong lễ hội năm nay sẽ có chương trình biểu diễn múa lân, tượng trưng cho sự hiền lành và mang tài lộc, an bình đến cho nhân dân. Tiết mục văn nghệ “Đĩ đánh bồng” và “Mò cá” cũng được các nghệ sỹ của Hội Nhạc sỹ Việt Nam tái hiện lại sinh động. Với đặc điểm của khu vực Hào Nam trước đây có nhiều đầm lầy và cư dân trong làng cũng có những nghề truyền thống là đánh bắt cá nên đã cho ra đời loại hình nghệ thuật âm nhạc diễn xướng độc đáo là “Mò cá”. Ngoài ra, trong lễ hội các đội còn đưa vào hoàn chỉnh chuẩn mực như đội chinh tiền trong đám rước, với những thiếu nữ chỉ với hai đồng tiền cổ trên tay mà tạo lên một bản nhạc. Cùng với đó là các hoạt động văn hóa dân gian mang đậm truyền thống đất Thăng Long – Hà Nội, để khách thập phương hiểu hơn về di tích mang nét đẹp văn hóa tuyền thống và lịch sử của Thủ đô.
Tuyết Lê