Không được để truyền thông thành “con dao hai lưỡi”
Truyền thông đại chúng đóng vai trò nòng cốt và được coi là thứ "vaccin" hữu hiệu nhất trong việc ứng phó với AIDS, bởi nó có khả năng bao phủ và ảnh hưởng rộng lớn đặc biệt với thanh thiếu niên, là đối tượng dễ bị tổn thương nhất bởi HIV/AIDS và cũng là lực lượng quan trọng trong công tác phòng, chống HIV/AIDS.
Tuy nhiên truyền thông đại chúng cũng có thể là con dao hai lưỡi bởi nó không chỉ phản ánh mà còn đồng thời tác động đến văn hóa và các chuẩn mực xã hội, đóng vai trò trung tâm trong việc duy trì và phổ biến các khuôn mẫu làm cơ sở cho sự kỳ thị liên quan đến HIV/AIDS. Trên thực tế đã có thời kỳ truyền thông đại chúng tuyên truyền về HIV/AIDS quá tập trung vào cảnh báo, sử dụng nhiều thông điệp và hình ảnh mang tính hù dọa, làm cho mọi người sợ hãi về HIV/AIDS và trở nên đề phòng quá mức cần thiết.
CLB Nhà báo Việt Nam với công tác phòng chống HIV/AIDS tác nghiệp tại Điện Biên. Ảnh: PH
Không ít các thông điệp còn đánh đồng HIV/AIDS với các tệ nạn xã hội như ma túy, mại dâm. Một số tác phẩm trên phương tiện truyền thông đại chúng khi viết về người nhiễm HIV và người mắc bệnh AIDS thường gắn với tệ nạn xã hội và mô tả những người này như những thành phần nguy hiểm đối với cộng đồng, nên đã vô tình góp phần tăng thêm kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm và ảnh hưởng bởi HIV/AIDS.
Sự cảnh báo quá mức đã vô tình tạo tâm lý phân biệt đối xử khiến những người nhiễm HIV mặc cảm, giấu giếm tình trạng bệnh tật của mình, không dám tiếp xúc với cộng đồng, không hợp tác với chương trình phòng, chống HIV/AIDS. Do đó họ khó có thể tiếp nhận thông tin, kỹ năng phòng, chống bệnh và sự cảm thông giúp đỡ của cộng đồng, dẫn đến bi quan. Như vậy kỳ thị không chỉ làm ảnh hưởng đến sức khỏe, quyền của người nhiễm HIV mà còn ảnh hưởng đến cộng đồng và công cuộc phòng, chống HIV/AIDS, góp phần làm cho HIV/AIDS lây lan nhanh hơn và trở nên khó kiểm soát.
Những quy ước khi tác nghiệp
Để giúp các nhà báo hoạt động trong lĩnh vực phòng, chống HIV/AIDS và các cơ quan báo chí làm tốt nhiệm vụ dẫn dắt và định hướng dư luận xã hội thay đổi thái độ hành vi, xóa bỏ kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV và mắc các bệnh liên quan đến AIDS, Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp với Vụ Báo chí - Xuất bản (Ban Tuyên giáo Trung ương) và Nhóm phối hợp của Liên hợp quốc về HIV xuất bản Bộ "Quy ước hoạt động nghiệp vụ báo chí về đề tài phòng, chống HIV/AIDS". Theo Bộ quy ước này, thông tin về HIV và AIDS phải chính xác, cụ thể, rõ ràng. Thông tin về khoa học, y tế, phương pháp điều trị hiện có phải có nguồn gốc khoa học chính xác. Không nên đưa các thông tin về những phương pháp điều trị truyền thống hay liên quan đến tín ngưỡng mà không có sự kiểm định của khoa học.
Ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng, có tác động manh mẽ đến sự hình thành và củng cố kỳ thị hay giảm kỳ thị. Vì vậy khi viết về HIV/AIDS cần dùng ngôn ngữ và thuật ngữ phải chuẩn xác.
Thông tin về HIV và AIDS phải khách quan, cân bằng. Các câu chuyên về HIV và AIDS phải được nhìn nhận khách quan, không thiên lệch, nêu tất cả các mặt liên quan đến vấn đề. Ví dụ: khi nói về cuộc sống của người nhiễm HIV, cần đưa theo hướng tích cực nhưng cũng phải nhấn mạnh AIDS là vấn đề nghiêm trọng; khi viết về quyền của người nhiễm HIV đồng thời phải nêu trách nhiệm và nghĩa vụ của họ đối với gia đình và cộng đồng; HIV và AIDS không chỉ là vấn đề y tế mà cần khai thác các khía cạnh về chính trị, kinh tế và xã hội...
Các hình ảnh minh họa có tác động trực tiếp đến bạn đọc và có thể làm cho bài viết nổi bật. Trong lĩnh vực HIV/AIDS cần đưa hình ảnh một cách tích cực. Cần đảm bảo bí mật về đặc điểm nhận dạng và danh tính của người nhiễm HIV nếu họ không đồng ý công bố hình ảnh và danh tính trên các phương tiện truyền thông đại chúng.
Việc tỏ thái độ ban ơn khi nói về những người sống với HIV và mắc các bệnh liên quan đến AIDS sẽ gây tổn thương cho họ. Vì thế các nhà báo tránh sử dụng các ngôn từ mang tính phân biệt đối xử và thành kiến khi nói về những người nhiễm HIV và nhóm người có nguy cơ cao.
Không đánh đồng HIV và AIDS với tệ nạn xã hội. AIDS là một hội chứng bệnh mạn tính chứ không phải tệ nạn xã hội. Việc đánh đồng HIV và AIDS với tệ nạn xã hội sẽ dẫn đến cách hiểu sai lầm về HIV từ đó sẽ có những giải pháp sai. Và một vấn đề hết sức quan trọng nữa là các nhà báo cũng cần phải cập nhật các thông tin thường xuyên về HIV/AIDS...
Truyền thông đại chúng về HIV/AIDS nói chung và chống kỳ thị, phân biệt đối xử liên quan đến HIV/AIDS nói riêng là một công việc quan trọng và rất khó khăn. Vì vậy, các nhà báo phải tiến hành một cách thận trọng, nắm chắc các quy tắc trên để làm sao khi tuyên truyền đạt được mục đích mà không gây tác dụng ngược lại.
Kỳ Sơn