Đây cũng là một nội dung quan trọng của Công ước 2003 của UNESCO về DSVHPVT. Tuy nhiên, khi chúng ta chưa có động thái gì thì UNSECO đã công nhận Nhã nhạc Cung đình Huế và Không gian văn hóa cồng chiêng của Việt Nam là kiệt tác của nhân loại.
Niêu cơm Thạch Sanh
"Có đến hàng chục vạn" là khẳng định của ông Đặng Hoành Loan - nguyên Viện trưởng Viện Âm nhạc Việt Nam. Đó có thể là bài hát, điệu múa, phong tục tập quán và đằng sau mỗi di sản văn hóa vật thể (DSVHVT) là câu chuyện của DSVHPVT. 54 dân tộc, mỗi dân tộc có vài trăm DSVHPVT, trong vài trăm có vài chục "đáng giá" được xếp hạng. Hiện nay, đối với việc "xếp bảng vàng" chúng ta mới chỉ dừng lại ở "vẻ bên ngoài" mà chưa đi sâu vào "nội hàm", ở hầu khắp các địa phương chỉ nghe nói nhiều, bàn nhiều tới DSVHVT, chưa tính đến DSVHPVT. Chính vì chưa được quan tâm đúng mức nên chuyện bị mai một, biến dạng là điều không thể tránh khỏi. Theo nhiều chuyên gia nghiên cứu về văn hóa dân gian thì hiện đang có sự "bất bình đẳng" giữa DSVHVT và DSVHPVT. Trong tổng số 74 điều được ghi tại Luật Di sản văn hóa 2001 thì có 11 điều dành cho DSVHPVT nhưng chỉ dừng lại ở những quy định chung chung, thiên về tính hô khẩu hiệu, đại loại như "khuyến khích", "tôn vinh", không gắn với những chế tài cụ thể. Được biết, vừa qua Tổng Thư ký Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, GS-TS Tô Ngọc Thanh đã gửi những suy nghĩ đầy tâm huyết về vấn đề này lên UB Thường vụ Quốc hội. Nội dung của bản đệ trình này không khác là mấy so với đệ trình (cũng của ông) vào năm 2001 khi người ta chuẩn bị dự thảo Luật Di sản văn hóa, song do tính chất phức tạp của việc kiểm kê, xếp hạng DSVHPVT nên đã bị gác lại. Đành rằng, việc so sánh DSVHPVT của cộng đồng này với cộng đồng khác để xếp hạng là không hề đơn giản, nhất là khi nguyên tắc tôn trọng đa dạng văn hóa đang được quan tâm. Nhưng không thể không làm.
Đã kiểm kê, nhưng…
Theo GS-TS Tô Ngọc Thanh, việc lập hồ sơ khoa học cho các DSVHPVT không khó khăn, có tiêu chí là tiến hành xây dựng hồ sơ. Vấn đề cơ bản là xây dựng tiêu chí. Thiết nghĩ, việc lựa chọn tiêu chí cũng đã có "khung pháp lí" quan trọng là Công ước 2003 của UNSECO về DSVHPVT. Song kinh phí bỏ ra làm việc này là vô cùng lớn. Tuy nhiên, không thể không làm vì rằng, xếp hạng và cấp bằng công nhận (cấp tỉnh, cấp bộ,) là cơ sở cho hàng loạt các hoạt động tiếp theo (bảo tồn, ngăn chặn các hành vi xâm hại, đặc biệt là làm méo mó, biến dạng…).
Thực tế, việc kiểm kê đã được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam thực hiện từ năm 2002 trong chương trình "Tầm nhìn 2010" của hội. Theo đó, đã có hơn 4.000 trang bản thảo về tất cả các loại hình DSVHPVT sắp được in thành sách. Trong đó đề cập đến nhiều vấn đề từ kiểm kê, loại hình di sản, người lưu giữ (nghệ nhân), đã được bảo tồn hay chưa, kiến nghị các giải pháp cần thiết cho việc phục hồi… Chương trình được sự hỗ trợ của Quỹ Ford nên 118 DSVHPVT đã được bảo tồn (Dệt thổ cẩm - làng Teng, Ba Tơ, Quảng Ngãi; hát Dô, Quốc Oai, Hà Nội). Vấn đề là giới quản lý văn hóa sẽ "tiếp cận" 4.000 trang bản thảo này với tinh thần như thế nào mà thôi.
Phạm Hải