Cái thiêng liêng là vào chợ, ai cũng nghĩ ngay đến việc sắm lễ vật đặt lên bàn thờ tổ tiên ông bà: một cặp nến, vài bó hương thơm, túi bánh nổ, bó giấy tiền, trầu cau… Không thiêng liêng sao được, khi tất cả đều phảng phất hương đồng gió nội, tất cả đều mang hơi thở hướng về cội nguồn.
Để thể hiện sự trân trọng với người đã khuất, người ta không bao giờ đặt những lễ vật cúng ông bà lên ghế ngồi, trên giường hoặc những nơi được cho là tạp uế, mà lễ vật phải đặt lên đĩa với thái độ trân trọng. Trong sâu thẳm quan niệm đạo đức của người Việt, đó cũng là sự thể hiện lòng thành của người sống đối với tổ tông.
Đi chợ cuối năm, có bao điều khác lạ mà đời người đâu phải ai cũng từng nếm trải. Bốn giờ sáng chợ đã bắt đầu đông. Trong ánh đèn đêm xuyên qua cái lạnh cắt da của những ngày tháng chạp, tiếng người gọi nhau í ới, những bước chân vội vã, những chuyến xe chở nặng; hương thơm của lá chuối, nhang thơm, mùi bánh chưng, hương của giấy, hoa quả. Thỉnh thoảng, một cơn mưa xuân phớt qua nhưng cũng không làm cho cái náo nhiệt trong chợ lắng xuống.
Hàng hóa ngày cuối năm ngập tràn trên sạp. Thịt heo ngồn ngộn, giò chả, bánh chưng, bánh tét, hàng chục loại hàng mã, nem, rượu… tất cả quyện lại thành cái vị rất riêng của tết Việt. Ngày cuối năm, đi chợ một chuyến thì không thể nào sắm đủ. Cách tết chục ngày lo sắm quần áo. Ngày 27 – 28 mua sắm bánh trái, hương, đèn; đến 29 – 30 thì tất bật mua thịt, cá về chế biến.
Đi chợ cuối năm, không chỉ “mua” những gì đẹp nhất, ngon nhất, ý nghĩa nhất cho ngày tết, mà còn là dịp “bán” đi những gì nặng trĩu, canh cánh trong gói hành trang của mỗi con người để bước sang năm mới.
So với ngày thường, mặt hàng tết thường phong phú hơn nhiều. Người bán hàng ngày tết thì đến từ khắp nẻo quê – người chỉ bán một cành mai, người một gánh hoa, người vài nải chuối… Ngày cuối năm, một bà lão tay cắp ba con gà, đặt xuống vỉa hè bên đường. Đút miếng trầu vô miệng, bà lão cười móm mém: một năm, bà xuống chợ chỉ một lần. Thời bà còn trẻ, ngày tết phải gánh lúa đi đổi chớ không phải mấy con gà như vầy.
Đi chợ cuối năm, ngoài chuyện mua sắm cho người lớn, người ta cũng không quên phần của sắp nhỏ: phong bao hồng để lì xì, bộ quần áo mới tinh, sặc sỡ màu sắc, vài món đồ chơi đẹp mắt, một con heo đất ủn ỉn ngoác miệng cười… Nếu đi chợ miền Bắc thì tràn ngập vỉa hè là những người bán cá chép sống để đưa ông Táo về trời. Chú cá chép còn sống được đặt trên bàn thờ, khi hương sắp tàn, gia chủ mang cá thả xuống sông cho bơi đi.
Đi chợ cuối năm, gia đình khá giả mua những cành hoa đắt. Bình dân, chỉ cần một bó layơn. Người nghèo thì một khóm hoa cúc. Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà một cảnh, nhưng chung quy cũng chỉ mang một ý nghĩa – đó là thể hiện niềm vui, đón chào năm mới.
Khi nào chợ cuối năm bắt đầu vãn? – Mờ tối 30. Anh ơi, cô ơi mua giúp em trái cây, mua giúp em bó hoa bán rẻ… Vào giờ này, những người buôn gánh bán bưng vội vã mời chào để mau chóng về nhà dọn dẹp đón giao thừa. Duy chỉ có những chị lao công vẫn miệt mài bên những núi rác ngồn ngộn khắp chợ.
Đi chợ ngày cuối năm, cá thịt có thể mua ít, nhiều tùy theo nhu cầu. Duy chỉ có giấy tiền, vàng mã thì không bao giờ thiếu. Cúng rước ông bà, cúng đêm giao thừa, cúng tạ ông bà đều đốt giấy tiền. Đó là một cách gởi gắm những gì trên nhân gian cho người đã khuất. Và đó cũng là cách mà người đời gởi gắm những ưu tư, nặng trĩu trong lòng, lả tả tàn tro theo gió về không gian bao la.
Lê Văn Chương