Tết sớm
Nghề làm bánh chưng làng Tranh Khúc không biết có từ khi nào. Có lẽ từ lâu lắm rồi, nghề cứ được cha truyền con nối, hết đời này sang đời khác. Những người già nhất ở làng cũng không biết nghề truyền thống có từ bao giờ. Họ chỉ nhớ mang máng rằng từ hồi bé xíu theo cha mẹ ra chợ bán hàng xén đã thấy người làng nô nức mua bán bánh chưng. Do có truyền thống làm bánh chưng từ nhiều đời nay, cả làng nhà nào cũng nắm rõ bí quyết để làm ra những chiếc bánh ngon. Không những thế, việc tổ chức sản xuất cũng rất bài bản. Từ khâu rửa lá, tước sống lá, ngâm gạo, làm đỗ, pha thịt, làm nhân, gói bánh, buộc lạt, sắp bánh vào thùng, rồi đun bánh, bảo quản bánh... đều được phân công rõ ràng cho từng người trong gia đình. Ví dụ con gái tỉ mỉ thì rửa lá, tước sống lá và sắp lá, gói bánh; con trai khỏe mạnh thì nghiền đỗ, sắp bánh vào nồi...
Tôi đi vòng quanh làng trong buổi chiều muộn. Những con đường lát gạch ngoằn ngoèo quyện khói củi cay cay, lá dong ngai ngái, mùi thịt lợn ngầy ngậy, đỗ xanh, gạo nếp thơm nồng. Ghé vào nhà nào cũng thất già trẻ lớn bé... người rửa lá người gói bánh, người luộc bánh... nên không khí huyên náo, mang đầy phong vị của dịp Tết cổ truyền - điều hiếm thấy ở nơi phố phường chật hẹp. Tết ở Tranh Khúc luôn đến sớm hơn các địa phương khác cả nửa tháng là vì thế. Không chủ gói 100-200 cái như những ngày thường, vào dịp Tết, mỗi nhà đều phải gói đến 900-1000 cái/ngày. Có nhà gói đến 1.500 cái/ngày. Chính vì vậy, nhà nào cũng như ngập trong bánh chưng vào những ngày giáp Tết.
Những bàn tay khéo léo
Từ xưa, người dân trong vùng đã truyền nhau: "Đẹp nhất con gái làng Tranh, chua ngoa làng Nhót, ba vành làng Om". Câu ca dao ca ngợi vẻ đẹp của con gái làng Tranh nổi tiếng khắp vùng. Gái làng Tranh vừa đẹp người vừa đẹp nết, chăm chỉ lại khéo léo. Có lẽ do vậy mà nhà nào cũng giữ được nghề làm bánh chưng của tổ tiên. Cũng gạo nếp, đỗ xanh, thịt mỡ, lá dong, một công thức ai cũng biết, nhưng đây lại là "nghề khó" không phải ai cũng "học lóm" được.
Bác Chi, trưởng thôn Tranh Khúc tâm sự: "Để có tấm bánh chưng ngon phải rất cầu kỳ từ khâu chọn nguyên liệu và công phu trong khâu nấu. Có như thế mới giữ được hương trong miếng bánh. Nếu tham lam, vội vã thì sẽ làm mất cái duyên của người làm nghề. Bởi thế, công đoạn làm bánh chưng thì nhiều người biết, nhưng chỉ có người dân Tranh Khúc đọng lại với nghề".
Quả vậy, chỉ làm một cái bánh chưng cũng thật lắm công phu. Đơn giản như việc chọn lá dong gói bánh cũng phải kén lá dong nếp trên các vùng cao Yên Bái, Lào Cai, Hà Giang. Lá ở những nơi này có màu xanh thẫm, khó gãy, khi luộc bánh ngả màu xanh rất đẹp. Gạo thì chủ chọn nếp cái hoa vàng từ Hải Hậu - Nam Định. Đậu xanh phải là loại rộng hạt, đã tách vỏ, vàng óng lấy từ Hà Nam, Ninh Bình, Hưng Yên để khi nấu giữ được màu và thơm, bùi. Lạt buộc cũng phải dẻo, mềm. Loại giang để chẻ lạt được ưa thích chỉ có ở vùng núi Lương Sơn (Hòa Bình). Thịt cũng phải biết chọn, không phải cứ thịt thăn là ngon vì khi nấu, nhân bánh sẽ khô, thế nên, làm bánh chưng là phải chọn loại ba chỉ pha nạc và mỡ để khi chín, mỡ sẽ quyện với các lớp nhân khác khiến bánh ngầy ngậy.
Khi gói, người gói phải chặt tay, đúng quy cách, đúng trọng lượng. Ví dụ, một cái bánh loại 20.000 đồng thì gồm 1 lạng thịt, 6 lạng đỗ, 6 lạng gạo, cứ thế mà gói. Và khi gói cũng phải chú ý thời tiết. Nếu tiết trời lạnh chỉ cần 6 lá. Nhưng những khi trời nồm và nóng thì phải gói dầy lá lên , có khi phải gói 10 lá. Như thế việc bảo quản bánh sẽ tốt hơn rất nhiều. Người Tranh Khúc gói bằng tay chứ không cần khuôn. Ấy vậy mà cái nào cái đấy đều và vuông chằn chặn. Những "thợ" gói lành nghề, có khi gói được cả 80 cái/tiếng. Thật là những đôi tay kỳ diệu!
"Hộ chiếu" cho bánh chưng
Làm bánh chưng tưởng như đơn giản nhưng thực ra đòi hỏi cao về kỹ thuật, chỉ cần một kỹ thuật không đúng như lá không sạch, than nấu kém chất lượng, pha nước không đúng giờ cũng ảnh hưởng ngay đến sản phẩm. "Bánh ngon là phải sạch".
Hơn 80% hộ dân trong làng làm bánh chưng, họ đều thấy chất lượng và vệ sinh an toàn thực phẩm để giữ gìn uy tín. Và chính vì vậy, bánh chưng làng Tranh đã trở thành một thương hiệu uy tín không chỉ với người dân Hà Thành mà còn cả với một số tỉnh lân cận. Gần Tết, cơ man những đơn đặt hàng đến từng hộ. Bánh chưng truyền thống, rồi bánh chưng gấc... "Ai đặt gì làng đều đáp ứng được".
Từ tháng 11/2008, bánh chưng Tranh Khúc đã được cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu, trở thành loại bánh duy nhất trong các làng nghề ở Hà Nội có "hộ chiếu" để bước ra thị trường rộng lớn. Được biết, huyện Thanh Trì đã đầu tư gần 500 triệu đồng để xây dựng thương hiệu cho làng nghề, với việc ra logo, mã số, mã vạch, bao bì đóng gói, máy dập chân không... Trong dịp Tết Nguyên đán, người ta đã thấy bánh chưng Tranh Khúc được bày bán ở những siêu thị lớn. Anh Lễ, chủ nhiệm chương trình thương hiệu làng nghề của hợp tác xã Duyên Hà tự hào: "Bây giờ, bánh làng tôi xuất khẩu sang cả Hàn Quốc, Nga... theo đường "chính quy". Chứ hồi xưa, chỉ xuất theo đường tiểu ngạch, nhờ người ta xách tay. Từ khi có thương hiệu chúng tôi đã bán được hơn 5 triệu cái bánh. Đi siêu thị thấy bánh làng mình, ai cũng lấy làm mừng".
Không vui sao được khi nhờ bánh chưng mà giờ đây làng Tranh Khúc đã không còn hộ nghèo. Nhà nào cũng khang trang rộng rãi. Trong làng, nhiều nhà cao tầng lấp cả tầm mắt. Tôi rời làng Tranh Khúc, đi qua mỗi nhà, đều thấy ánh lửa hồng bập bùng, khói bếp cay cay lan tỏa như xua đi cái lạnh chiều đông. Bánh chưng không chỉ là nghề truyền thống với giá trị tinh thần cao mà còn đem đến cho bà con xóm làng những cái Tết ấm no, hạnh phúc.
Theo