Từ ngã tư sinh ra đô thị
Năm 1997, khi mới tách tỉnh, Bình Phước có năm huyện vùng núi nghèo, nay phát triển thành ba thị xã, bảy huyện với 113 xã, phường và thị trấn. Ấn tượng hơn cả là thị xã Đồng Xoài. 15 năm trước, Đồng Xoài chỉ là ngã tư đường, nơi khách dừng chân khi từ Tây Nguyên đi TP Hồ Chí Minh và ngược lại. Nguyên Chủ tịch UBND xã Đồng Xoài từ năm 1975 Bùi Xuân Kim cho biết, khu vực này trước kia lác đác vài căn nhà cấp 4, còn lại là nhà ván gỗ, tranh tre. Trung tâm thương mại bây giờ, xưa là chợ cóc, lèo tèo vài món hàng trao đổi. Giờ đây, Đồng Xoài trở thành trung tâm kinh tế, chính trị của Bình Phước, diện tích 169,6 km2, dân số gần 100 nghìn người, sầm uất chẳng kém gì các khu đô thị lâu đời.
Từ TP Hồ Chí Minh đến trung tâm tỉnh Bình Phước khoảng 110 km. Hai bên đường đến Bình Phước ngập một mầu xanh của rừng cao-su, điều, tiêu, cà-phê... Thấp thoáng dưới tán lá xanh là cụm dân cư tươi mầu ngói mới. Chẳng nói người ở xa, người dân sinh sống tại địa phương cũng ngỡ ngàng trước sự đổi thay nhanh của Bình Phước. Đến Đồng Xoài, đứng trên đỉnh đồi, hay căn nhà cao tầng ngắm thị xã vào buổi sáng lãng đãng sương mù, hoặc buổi chiều tà sẽ thấy Đồng Xoài chẳng kém Đà Lạt, Sa Pa là mấy. Cũng mặt hồ Suối Lam trong vắt. Phố phường thấp thoáng dưới tán cây, men theo những triền đồi.
Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Bình Phước Võ Đình Tuyến, cho biết, lúc tái lập tỉnh như người mới ra ở riêng, khó khăn vất vả, thiếu thốn tứ bề. Mạng lưới giao thông đường bộ xuống cấp nặng, đi họp tại TP Hồ Chí Minh phải mất đứt một ngày. Và người ta nhận ngay ra dân Bình Phước, vì quần áo nhuốm đầy bụi đỏ. Hiện nay, các tuyến đường đến huyện ở Bình Phước đã nhựa hóa được 96% và 100% số xã có đường xe ô-tô. Từ Đồng Xoài về Bình Dương, TP Hồ Chí Minh chỉ mất độ hai giờ.
Nhiều cán bộ lão thành của Bình Phước bộc bạch, cái lo nhất của Đảng bộ, chính quyền Bình Phước lúc bấy giờ, là tỉnh có gần 500 nghìn dân, thì 18% là hộ nghèo, hơn 40% số hộ đồng bào dân tộc thiểu số đói thường xuyên, trường học, bệnh viện, đường điện, cơ sở hạ tầng..., vừa thiếu, vừa yếu. Trước tình hình đó, tỉnh lo cứu đói, xây trường học, bệnh viện, kéo điện, ổn định đời sống nhân dân trước, sau đó xây trụ sở làm việc cho các cơ quan hành chính của tỉnh. Đến nay, dân số đã gần một triệu, nhưng không còn hộ đói, tỷ lệ hộ người dân tộc thiểu số nghèo, theo chuẩn mới là 7,6%. Tỉnh đang trồng hơn 4.000 ha cao-su, gây quỹ giảm hộ nghèo, tăng hộ khá, rút ngắn khoảng cách giàu nghèo giữa khu vực và dân tộc thiểu số.
"Có thực mới vực được đạo". Khi kinh tế phát triển, Bình Phước ưu tiên chấn hưng giáo dục, y tế... Đến nay 100% số xã có trường học, trạm y tế, trung tâm văn hóa khang trang, 91,5% số hộ trong tỉnh dùng điện lưới quốc gia... Bình Phước đã hướng đến đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. 100% số học sinh của Trường THPT chuyên Quang Trung thi đậu đại học, đứng đầu cả nước. Tỉnh cũng chăm lo sức khỏe cho người dân, cấp thẻ bảo hiểm y tế và khám chữa bệnh miễn phí cho 100% số hộ nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số. Sẽ mở rộng Bệnh viện Đa khoa lên 600 giường, thiết bị y tế tiên tiến, đủ sức khám chữa bệnh cho nhân dân trong tỉnh, giảm tải cho tuyến trên.
Theo Chủ tịch UBND tỉnh Bình Phước Trương Tấn Thiệu, từ một tỉnh thuần nông, cơ cấu công nghiệp năm 1997, toàn tỉnh có 181 doanh nghiệp hoạt động, với vốn đăng ký 35 tỷ đồng. Năm 2011 tỉnh có tám khu công nghiệp, 18 tiểu khu công nghiệp, một khu kinh tế cửa khẩu, tổng diện tích 5.219,14 ha, thu hút hơn 3.400 doanh nghiệp trong nước và nước ngoài, với số vốn đăng ký hơn 23.200 tỷ đồng. So với năm 1997, gấp gần 20 lần về số doanh nghiệp và gấp trăm lần vốn đăng ký. Sản phẩm nông nghiệp, công nghiệp của Bình Phước xuất khẩu đến 50 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tổng thu ngân sách từ 153 tỷ đồng, thu nhập bình quân chỉ đạt 2,2 triệu đồng/người/năm. Năm 2011, thu ngân sách đạt 3.500 tỷ đồng, vượt chỉ tiêu gần 520 tỷ đồng, thu nhập bình quân đầu người 27,2 triệu đồng/năm, mức sống của người dân được nâng lên rõ rệt. Đồng bào dân tộc thiểu số đã có của ăn của để, không còn sống du canh, du cư.
Phát triển chưa xứng với tiềm năng
Thành tựu phát triển kinh tế-xã hội những năm qua mang ý nghĩa thiết thực, càng ý nghĩa hơn với tỉnh "mới ra ở riêng" như Bình Phước. Tuy nhiên, nhiều lãnh đạo của tỉnh vẫn cho rằng, Bình Phước phát triển chưa tương xứng với tiềm năng; khai thác, sử dụng tài nguyên, đặc biệt là sử dụng tài nguyên đất chưa hợp lý, còn lãng phí; các khu công nghiệp, khu kinh tế chưa thu hút được nhà đầu tư lớn; ô nhiễm môi trường gia tăng... Đó là dấu hiệu của phát triển chưa bền vững. Chẳng hạn, việc chặt bỏ hàng nghìn ha cao-su làm khu công nghiệp, đô thị, nhưng hiệu quả kinh tế thấp là chưa dự báo sát nhu cầu phát triển công nghiệp của tỉnh. Đơn cử là các khu công nghiệp chiếm 5.219,14 ha đất, nhưng tỷ lệ lấp đầy chỉ khoảng 14%. Khu kinh tế cửa khẩu Hoàng Diệu, Hoa Lư rộng hàng nghìn ha cũng chưa khởi sắc. Khu đô thị ở các huyện Đồng Phú, Hớn Quản, Chơn Thành...vẫn chờ nhà đầu tư.
Việc sử dụng, khai thác đất rừng lãng phí và phức tạp. Khi tái lập, tỉnh có hơn 300 nghìn ha đất lâm nghiệp, chủ yếu là rừng già, rừng đặc dụng. Do quản lý lỏng lẻo, chồng chéo, mỗi năm Bình Phước để dân xâm canh, phá hàng nghìn ha rừng, làm suy giảm hệ đa dạng sinh học, suy thoái môi trường và nguồn nước sông Đồng Nai và sông Bé. Đáng lưu ý là, lợi dụng việc UBND tỉnh cho phép chuyển đổi rừng nghèo kiệt, nhiều công ty đã biến hàng nghìn ha rừng đệm, rừng đặc dụng, rừng phòng hộ trồng cao-su thành rừng nghèo kiệt để bán gỗ kiếm lời. Nhiều chuyên gia, nhà phân tích kinh tế cho rằng, Bình Phước mới chỉ khai thác tài nguyên đất trồng cây cao-su, cây điều. Chưa gắn trồng trọt với chăn nuôi, chưa kết nối được công nghiệp và dịch vụ-du lịch, chủ yếu bán nguyên liệu thô, vì vậy hiệu quả kinh tế thấp. Ngay cả khai thác tài nguyên khoáng sản cũng còn nhỏ lẻ, chưa gắn khai thác với chế biến công nghiệp.
Đối với du lịch, Bình Phước là tỉnh có hàng chục khu di tích lịch sử-văn hóa từ thời chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, nổi tiếng như: Căn cứ Quân ủy Bộ Chỉ huy các lực lượng giải phóng miền nam Việt Nam; Di tích lịch sử cách mạng Núi Bà Rá, thời kỳ chống thực dân Pháp; Sóc Bom Bo; Phú Riềng Đỏ... Các thắng cảnh như: Tràng Cỏ Bàu Lạch; núi Bà Rá - thủy điện Thác Mơ; rừng nguyên sinh Tây Cát Tiên và Vườn quốc gia Bù Gia Mập... đều có thể khai thác du lịch và nghỉ dưỡng... Tuy nhiên, hầu hết các điểm trên, cả du lịch bằng đường bộ qua Cam-pu-chia, Thái-lan chưa được đầu tư, khai thác đúng tầm. Vì thế, chưa tạo động lực cho ngành dịch vụ-du lịch phát triển.
Để phát triển bền vững, Bình Phước cần thực hiện tốt các chính sách về an sinh xã hội, hỗ trợ kịp thời các đối tượng cận nghèo, người thu nhập thấp gặp nhiều khó khăn. Khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, đầu tư kiểu giữ đất chờ thời tại các khu đô thị, khu công nghiệp và khu kinh tế hiện nay. Tập trung đào tạo nguồn nhân lực và thu hút nhân tài về làm việc tại địa phương. Về lâu dài, cần định hướng thu hút đầu tư, phát triển công nghệ cao, đồng thời quan tâm phát triển dịch vụ, thương mại, du lịch. Tổ chức khai thác, chế biến khoáng sản phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu, đạt lợi ích kinh tế cao.
Khẩn trương hoàn thiện các công trình, dự án trọng điểm giao thông huyết mạch trên địa bàn tỉnh như: Quốc lộ 13, 14 và Phước Long - Bù Gia Mập; Đồng Phú - Bình Dương và nâng cấp các tuyến giao thông liên vùng, liên huyện... để việc giao thương hàng hóa nhanh, an toàn, từ đó thúc đẩy sản xuất và dịch vụ-du lịch phát triển. Đẩy nhanh tiến độ trồng 4.000 ha cao-su, tạo quỹ xóa đói, giảm nghèo, giải quyết việc làm cho lao động địa phương, ưu tiên lao động là đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ và các hộ bị thu hồi đất,...