Có lẽ việc "Nhập vai điều tra đến đâu thì không phạm luật?" là câu hỏi mà bất kỳ phóng viên nào từng viết bài điều tra cũng đều đặt ra, nhưng câu trả lời vẫn là: Chưa có "chuẩn"! Đây cũng là nội dung được đưa ra tại hội thảo "Báo chí điều tra và lợi ích công" do Trung tâm nghiên cứu truyền thông phát triển (Red Communication) và Đại sứ quán Anh phối hợp tổ chức sáng hôm qua 7-2.
Ai cản trở báo chí nhiều nhất?Khảo sát của Red Communication với gần 400 nhà báo, phóng viên cho kết quả rất đáng quan tâm: Đối tượng cản trở nhà báo tác nghiệp nhiều nhất lại là cán bộ cơ quan Nhà nước, tiếp sau đó là doanh nghiệp, sau nữa mới là đối tượng xã hội… Các lĩnh vực nhà báo bị từ chối cung cấp thông tin nhiều nhất lần lượt là chống tiêu cực về tài chính, liên quan đến quản lý đất đai, chống xâm hại môi trường, hoạt động điều tra, truy tố, xét xử… Đáng nói, việc cán bộ, nhân viên cơ quan Nhà nước cản trở báo chí tác nghiệp tuy phổ biến nhưng lại khó nhận diện và do đó, rất khó xử lý, thường vin vào những lý do xác đáng để từ chối cung cấp thông tin như cho đó là "bí mật Nhà nước". Mà các thông tin thuộc dạng "bí mật Nhà nước" này lại rộng và không cụ thể, theo như nhà báo Lê Kiên, báo Tuổi trẻ TP HCM thì "ngay cả danh mục các tài liệu mật cũng được đóng dấu mật thì làm sao nhà báo có thể tiếp cận được để biết?"
Tiếp sau "bí mật Nhà nước" là "bí mật nội bộ, quyền riêng tư" - cái cớ của doanh nghiệp sử dụng để cản trở báo chí tác nghiệp. Vụ việc điển hình là khi tòa nhà Keangnam bị cháy, nhiều nhà báo đã bị bảo vệ tòa nhà này hành hung, giật máy ảnh, cản trở tác nghiệp vì theo họ, đây là khu vực thuộc sở hữu của họ và họ có qui định cấm chụp ảnh! Như vậy, ranh giới giữa việc "bảo vệ bí mật nội bộ, quyền riêng tư" với việc cản trở báo chí tác nghiệp vì lợi ích công cộng vẫn đang là vấn đề tranh cãi.
"Thiếu luật" cho việc nhập vai điều traThực tế, nếu nhà báo chỉ trông chờ vào việc chủ động cung cấp thông tin của cơ quan chức năng thì chưa thể có bài viết đáp ứng được sự mong đợi của dư luận. Bởi vậy, nhà báo phải tự thu thập thông tin, nhưng các biện pháp mà nhà báo sử dụng để thu thập thông tin hiện chưa có văn bản pháp luật nào qui định cụ thể và đang có hai luồng quan điểm.
Một số ý kiến cho rằng nghề báo là nghề tự do nên nhà báo được làm những việc mà pháp luật không cấm để thu thập thông tin, miễn là việc đó không vi phạm đạo đức nghề báo và thuần phong mỹ tục nói chung. Quan điểm khác lại cho rằng nhà báo chỉ được sử dụng các biện pháp thu thập thông tin mà luật pháp qui định (cụ thể là theo các Điều 6, 7, 8 và Điều 15 của Luật Báo chí), những việc mà các điều luật nói trên không qui định mà nhà báo tự tiến hành sẽ phải chịu trách nhiệm. Trong đó, biện pháp điều tra "nhập vai" là cách làm mạo hiểm, luôn có tính hai mặt, nếu thành công sẽ đưa nhà báo "lên đỉnh vinh quang", nếu không sẽ vùi sự nghiệp nhà báo xuống vực sâu mà việc phân định ranh giới lại rất khó, như vụ nhà báo Hoàng Khương báo Tuổi Trẻ TP HCM bị khởi tố về hành vi Đưa hối lộ gần đây.
Ông Nguyễn Văn Hiếu, Trưởng phòng Pháp luật chính sách, Cục Báo chí, Bộ TT&TT cho biết, trong số các vi phạm về báo chí đã bị xử lý thì thông tin sai sự thật chiếm tỷ lệ cao ở các mảng bài viết về vụ án, vấn đề tiêu cực trong xã hội, đời tư cá nhân, lịch sử dân tộc, chính sách nhà nước... Theo ông Hiếu, về lâu dài cần có văn bản qui định cụ thể, hướng dẫn quyền tác nghiệp của báo chí không bị cản trở trong mọi trường hợp khi vụ việc ảnh hưởng đến lợi ích công, an ninh trật tự. Ông Lê Như Tiến, Phó Chủ nhiệm Ủy ban các vấn đề xã hội của Quốc hội cũng cho rằng, sắp tới khi sửa Luật Báo chí, cần làm rõ các khái niệm như "điều tra nhập vai", để có cơ sở pháp lý bảo vệ nhà báo tác nghiệp.
Cần được hưởng quyền miễn trừ!Nhiều ý kiến cho rằng, nếu nhà báo đã sử dụng mọi cách mà không thu thập được bằng chứng tiêu cực, thì việc "điều tra nhập vai" là cần thiết bởi việc có thông tin để đăng báo chính là phục vụ "lợi ích công chúng", và nhà báo phải được hưởng quyền miễn trừ giống như đã tố cáo việc đưa hối lộ. Có nhà báo viện dẫn, giống như trong bóng đá, cầu thủ khi lăn xả vào tranh bóng có thể gây thương tích, thậm chí tử vong cho cầu thủ đội bạn, nhưng trước hết họ sẽ bị xử lý theo luật bóng đá rồi mới đến pháp luật hình sự. Nhà báo cũng cần được hưởng quyền miễn trừ tương tự khi điều tra nhập vai, nếu xảy ra "tai nạn nghề nghiệp"!
Tuy nhiên, lợi ích công vẫn là khái niệm chưa rõ ràng, chưa đồng bộ ở tất cả các văn bản luật cũng như cách áp dụng luật. Bởi vậy, đại diện Red Communication cho biết, trong Báo cáo nghiên cứu chính thức sắp phát hành, tổ chức này đề xuất khái niệm "lợi ích công" cần được giải thích và luật hóa, từ đó có những miễn trừ trách nhiệm cho nhà báo trong trường hợp họ tác nghiệp vì lợi ích công. Nhà báo Đức Hiển, Tổng Thư ký tòa soạn báo Pháp luật TP HCM chia sẻ nhiều kinh nghiệm khi nhập vai điều tra và cho rằng, trước mắt, khi chưa có qui định chung, mỗi cơ quan báo chí phải có qui định riêng về hoạt động điều tra của phóng viên, làm "ranh giới" cho phóng viên biết điểm dừng khi tác nghiệp.
| 10 nguyên tắc khi nhập vai điều tra
Theo nhà báo Đức Hiển, khi nhập vai điều tra, nhà báo cần tuân thủ 10 nguyên tắc "vàng" sau:
- Chỉ nhập vai khi đó là cách tốt nhất để thu thập thông tin, để bài viết có tính thuyết phục cao nhất;
- Kế hoạch nhập vai phải được sự đồng ý của Tổng biên tập;
- Không tác động vào sự vật, hiện tượng khiến nó thay đổi bản chất, không thúc đẩy sự kiện diễn ra hoặc khiến nó diễn ra sớm hơn bình thường;
- Không gài bẫy, gợi ý hối lộ;
- Không thực hiện hành vi có khả năng gây nguy hiểm đến sức khỏe, tính mạng, danh dự hoặc tình trạng pháp lý của bản thân và tờ báo;
- Tòa soạn phải đảm bảo giám sát được di biến động của phóng viên, thông tin thông suốt trong mọi trường hợp;
- Đảm bảo Tòa soạn có phương án can thiệp lập tức và hiệu quả khi phóng viên gặp nguy hiểm (đề phòng tình huống nhà báo bị gài bẫy ngược);
- Nếu phóng viên nhập vai buộc phải thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, Tòa soạn phải liên hệ với CQCA và trình bày rõ ngọn nguồn trước khi hành vi ấy diễn ra;
- Việc sử dụng cộng tác viên, nguồn tin, bạn đọc phải được sự đồng ý của Tòa soạn;
- Dừng ngay việc nhập vai để thực hiện nghĩa vụ công dân nếu việc tiếp tục nhập vai có thể gây hậu quả cho xã hội lớn hơn tác dụng mà bài báo mang lại.
|
Phương Thảo