Tự hào và trách nhiệm
Trong tâm trạng phấn khởi, ông Phan Duy Thắng, Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn Khu di tích Cổ Loa-Thành cổ Hà Nội cho biết: “Theo thống kê của trung tâm, trung bình một năm Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long đón từ 30 đến 50 vạn lượt khách. Chúng tôi cũng đã dự báo tình hình lượng khách thăm sẽ tăng đột biến lên khoảng 2 triệu lượt trong một năm nên cũng đã chuẩn bị nhiều phương án chuẩn bị”. Sự kiện Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới (1-8) thực ra đã ở trong dự báo của nhiều người, dù rằng ít ai ngờ chặng đường tới danh hiệu này cũng có lắm gian nan.
Xin điểm qua một số dấu mốc. Năm 2003, phát lộ hố khai quật tại địa chỉ 18 Hoàng Diệu (Hà Nội). Năm 2006, Nhà nước công nhận Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long là di tích đặc biệt cấp Quốc gia. Cũng bắt đầu từ năm 2006, khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long đã được bảo vệ, xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt và xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận là di sản văn hóa Thế giới. Hồ sơ được đăng ký từ tháng 9-2008, đệ trình UNESCO từ tháng 1-2009 và được UNESCO tiến hành các quy trình thẩm định chặt chẽ thông qua Hội đồng quốc tế về di tích và di chỉ ICOMOS (đây là cơ quan tư vấn độc lập chuyên xem xét các hồ sơ ứng cử di sản của UNESCO). Mặc dù trong phiên họp trước đó, ICOMOS đã đưa ra khuyến cáo hoãn xem xét việc công nhận di sản Hoàng thành Thăng Long đến năm sau. Nhưng với những minh chứng khoa học vững chắc về giá trị duy nhất của di tích này cùng những cam kết bảo vệ di sản từ phía Việt Nam, nên cuối cùng UNESCO đã công nhận Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long là di sản văn hóa thế giới.
Được UNECO công nhận là Di sản văn hóa thế giới (danh hiệu cao quý nhất trong hệ thống các danh hiệu của UNESCO) là một vinh dự lớn của người dân Việt Nam, đất nước Việt Nam, song cũng đặt ra nhiều thách thức đối với việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa to lớn của di tích này. Ông Phan Duy Thắng cho biết: “Mặc dù hiện nay, Khu Trung tâm di tích Hoàng thành Thăng Long đã được công nhận là di tích đặc biệt cấp Quốc gia, công tác tuyên truyền quảng bá cũng đã được chú ý, nhưng không phải ai cũng biết hết những giá trị của nó. Sự kiện này sẽ là cơ hội lớn để người dân hiểu thêm về di tích Hoàng thành”. Trung tâm đã triển khai một số giải pháp nhằm giúp người dân hiểu rõ hơn các giá trị của di tích Hoàng thành, như kết hợp với Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch tổ chức các lớp tập huấn giới thiệu về Hoàng thành cho các đối tượng hướng dẫn viên du lịch; kết hợp với các trường: Đại học Văn hóa, Đại học Quốc gia, cao đẳng Du lịch… phát huy lực lượng sinh viên các trường cùng tham gia giới thiệu về di tích. Trung tâm Bảo tồn Khu di tích Cổ Loa-thành cổ Hà Nội sẽ tổ chức nhiều triển lãm cổ vật giới thiệu về Hoàng thành nhân Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội. Ngoài ra, việc bảo vệ tính toàn vẹn của di tích cũng đã được nhiều bộ, ban, ngành, cùng người dân có các công trình nằm trong khu vực bảo vệ di tích phối hợp đồng bộ, khoa học, trả lại cho di tích những giá trị to lớn vốn có của nó.
Những cảm nhận về giá trị di sản
Nhiều nhà trí thức trong và ngoài nước đều tin rằng Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long hoàn toàn có khả năng được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới ngay từ khi phát lộ năm 2003. Đã có hàng trăm bài nghiên cứu khoa học của nhiều nhà nghiên cứu đề cập tới mọi khía cạnh liên quan đến giá trị của Hoàng thành.
Tôi từng đọc một bài tham luận của giáo sư-tiến sĩ khoa học Vũ Minh Giang, Phó giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội so sánh giá trị di tích Hoàng thành Thăng Long với di tích kinh đô Nara của Nhật Bản, đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Ông viết: “Nara chỉ là kinh đô của Nhật Bản trong 74 năm (từ năm 710 đến 784), trong khi đó Thăng Long là kinh đô Đại Việt tới gần 1000 năm. Những gì người Nhật tìm thấy ở Nara cũng chỉ là dấu tích nền móng của các công trình kiến trúc, những cung điện đã biến mất. Thấy người Nhật và khách quốc tế nườm nượp xếp hàng vào tham quan các nền cung điện với những lỗ chôn cột (chứ đâu có được tảng đá kê chân cột như ta) mới hiểu vì sao người ta đánh giá cao di tích Thăng Long của ta. Cung điện được xem là lớn nhất của họ có 18 hố chôn cột, trong khi đó dấu tích cung điện của ta có tới hơn 40 tảng kê chân cột, nghĩa là quy mô to hơn rất nhiều. Hệ thống thoát nước của họ là những ống nối với nhau, còn ta đã xây cống, xây kè, trổ ngang, tầng trên tầng dưới, thể hiện trình độ rất cao”.
Những giá trị của Khu di tích trung tâm Hoàng thành như vậy là rất rõ nhưng chúng tôi cũng xin cám ơn đoàn phái viên của Việt Nam đã có công thuyết phục được 18 trong số 21 quốc gia thành viên Ủy ban Di sản thế giới.
Trong kỳ họp thứ 34 của UNESCO có 39 hồ sơ đề cử được xem xét tại kỳ họp này, trong đó có 8 đề cử di sản thiên nhiên, 29 đề cử di sản văn hóa và 2 đề cử di sản hỗn hợp. Ngoài ra, có 9 hồ sơ đề nghị mở rộng phạm vi và giá trị di sản (đã được công nhận trước đó). Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi nhận bởi những giá trị nổi bật toàn cầu. Hoàng thành Thăng Long liên tục trong 13 thế kỷ là nơi giao thoa các giá trị nhân văn, nghệ thuật điêu khắc, nghệ thuật kiến trúc, kỹ thuật xây dựng, quy hoạch đô thị và nghệ thuật tạo dựng cảnh quan hết sức độc đáo. Đây là trung tâm quyền lực nối tiếp nhau của Việt Nam trong hơn một nghìn năm lịch sử và là minh chứng có một không hai về sự tiến hóa của nền văn minh dân tộc Việt Nam trong lịch sử phát triển của một nhà nước quân chủ vùng Đông Nam Á và Đông Á. Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long-Hà Nội là nơi ghi đậm dấu ấn những giá trị biểu đạt văn hóa và những sự kiện mang tầm vóc ý nghĩa toàn cầu.
Danh hiệu Di sản văn hóa thế giới của khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long đến với chúng ta đúng thời điểm dồn dập những công việc, hoạt động hướng đến 1000 năm Thăng Long-Hà Nội. Niềm vui nhân đôi. Niềm tự hào nhân đôi và trách nhiệm cũng cần được nhân lên nhiều lần. Di sản không chỉ để ngắm nhìn. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong đời sống hội nhập quốc tế là việc làm vô cùng khẩn thiết.
Nguyên Phong
