Lớp hát xoan miễn phí
Cũng giống như hết thảy những ngôi nhà khác của miền đất trung du này, ngôi nhà cấp 4 của của nghệ nhân Lịch nằm trên một ngọn đồi nhỏ và yên tĩnh. Ra đón khách, là cô con dâu và cháu nội mới được vài tháng tuổi của nghệ nhân. Sau gần nửa tiếng chờ đợi, chúng tôi cũng được gặp bà.
Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch sinh ra trong gia đình có truyền thống âm nhạc. Ông nội bà là cụ Nguyễn Văn Duy, một trong những ông trùm có tiếng của phường xoan An Thái. 13 tuổi bắt đầu theo ông nội đi hát nhưng phải 2 năm sau cô bé Lịch mới chính thức được nhận là đào hát. Trong hai năm đầu tiên theo đuổi nghệ thuật hát xoan bà đã gặp nhiều khó khăn. Để học được 13 quả cách, hằng đêm cô bé Lịch phải luyện tập để ghi nhớ được hết những bài thơ khuyết danh từ ông và bố. “Nhiều khi tôi cũng chỉ muốn từ bỏ hát xoan, nhưng lại nghĩ tới ông và bố, những gì họ đang vất vả gìn giữ tôi lại có thêm nghị lực để theo đuổi nó”.
Hơn 40 năm biểu diễn hát xoan, sự khổ luyện của bà đã được đền đáp bằng nhiều giải thưởng trong các hội diễn liên hoan văn hóa dân gian toàn quốc năm 2005. Cô gái Lịch ngày nào giờ trở thành một bà trùm của phường xoan có truyền thống lâu đời nhất khi tuổi đời còn rất trẻ và được công nhận là nghệ nhân.
Tâm sự về nghệ thuật hát xoan cũng như những quả cách trong lối hát, bà nói: “Hát xoan có những quả cách riêng không phải ai cũng biết. Tôi chỉ lo một ngày nào nghệ thuật này sẽ bị mai một bởi thế hệ mình qua đi”.
Có lẽ vì trăn trở ấy, bà đã cố gắng nỗ lực và quyết tâm phải giữ lấy môn nghệ thuật truyền thống cho thế hệ sau. Hằng ngày bên cạnh công việc đồng áng nghệ nhân Lịch lại bỏ công sức nghiên cứu cách truyền dạy hát xoan cho thế hệ trẻ một cách có hiệu quả.Bà mở những lớp hát xoan cho những ai yêu mến nghệ thuật hát này không trừ bất cứ ai, lứa tuổi nào.
Lúc đầu lớp dạy hát xoan chỉ có vài 3 em, chủ yếu là các cháu trong họ. Một mình nghệ nhân Lịch phải đảm đương. Bà dạy chủ yếu bằng cách truyền miệng, kèm theo đó là cố gắng mượn các loại nhạc cụ của phường xoan để giới thiệu tới các em. Các em đến với lớp học không chỉ được học các quả cách mà còn phải biết dùng các nhạc cụ, biết múa khi hát hội... Chẳng thế mà, cứ vào tối thứ 7, chủ nhật hằng tuần, từ căn nhà nhỏ lại vọng lên tiếng trống, tiếng phách, những làn điệu hát xoan của nhiều bạn trẻ.
Tiếng lành đồn xa. Đến nay, lớp học thu hút được rất nhiều người tham gia. Mỗi lớp có khoảng 9-10 học sinh. Người nhỏ tuổi nhất là 8 tuổi, người cao tuổi nhất đã ngoài 60. Nghệ nhân Lịch chia sẻ: “ Những người già đến học hát không phải mong được đi biểu diễn. Họ chỉ hy vọng họ truyền được sự yêu mến văn hóa dân tộc đến các con cháu. Góp phần bảo tồn nghệ thuật hát xoan”.
Lớp học mình nghệ nhân đảm đương; học sinh đến học hát hoàn toàn miễn phí. Không những thế, mỗi lần phường xoan được mời đi biễu diễn cô cố gắng cho các em theo học hỏi. Tuy nhiên kinh phí có hạn số lượng đào, kép đi hát cũng bị giới hạn theo.
Cây non bắt đầu cho quả ngọt
Dù khó khăn là thế nhưng đến nay, lớp học hát xoan của nghệ nhân Lịch cũng đã tồn tại được 6 năm, thu hút đông bạn trẻ yêu mến văn hóa dân gian tham sự. Đã có nhiều bạn trẻ trưởng thành từ cái nôi hát xoan của phường An Thái. Em Thúy Nga 16 tuổi, học sinh lứa đầu tiên lớp hát xoan, cho biết: “ Lúc đầu, em không dám học hát xoan vì sợ không theo được. Những được nghệ nhân Lịch động viên và chỉ dạy tận tình, đến bây giờ em có thể đi hát ở cửa đình và trên sân khấu chuyên nghiệp mà không bị run nữa. Hiếm có ai lại nặng tình với hát xoan như nghệ nhân”.
Hiện, số học sinh các lớp hát xoan của nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch đã lên tới hàng trăm người. Mỗi lần được đi biểu diễn ở các xã, các hội diễn dân gian toàn quốc hay trong dịp giỗ tổ Hùng Vương, phường xoan An Thái không phải lo bị thiếu đào, kép đi hát. Những người trẻ của lớp đã góp phần vào thành công của phường xoan An Thái trong các hội diễn. Họ cũng chứng tỏ mình xứng đáng trở thành những người kế thừa nghệ thuật hát xoan.
Nói về lớp học và những học trò của mình, nghệ nhân Lịch cho biết: “Lớp không chỉ thu hút các em gái mà còn có sự tham gia hào hứng của các em trai. Nhiều em cũng đang theo học tại các trường văn hóa nghệ thuật. Tôi hy vọng với kiến thức âm nhạc được đào tạo chính quy bài bản. Các em sẽ góp phần gìn giữ và phát triển hát xoan của vùng đất Tổ”.
