| Tấm ảnh chụp chung với Đại tướng được ông Đàm trang trọng lưu giữ tại gia đình |
1- Làng An Xá, quê hương Đại tướng cũng như bao làng quê nông thôn Việt Nam khác, ẩn khuất giữa màu xanh cây trái là những ngôi nhà nho nhỏ nằm hiền hòa bên dòng Kiến Giang thơ mộng. Làng An Xá vốn có nghề thủ công truyền thống dệt chiếu cói nổi tiếng khắp vùng. Dân gian còn lưu truyền câu ca “Chiếu cói An Xá, nón lá Quy Hậu”. Ngôi nhà Đại tướng xưa kia và bây giờ vẫn rợp bóng cây xanh, được ông Võ Đại Hàm, cháu gọi Đại tướng bằng bác trông coi từ năm 1978. Ba mươi ba năm chăm chút ngôi nhà, từng kỷ vật, mỗi gốc cây, ngọn cỏ thành máu thịt đời ông.
Ông Hàm nhớ lại: “Mỗi lần về quê, việc đầu tiên là Đại tướng thắp hương cho cha mẹ, tổ tiên rồi đi xuống bến sông ngắm dòng Kiến Giang cho “đã thèm”. Đại tướng khỏa tay xuống dòng nước mát, hứng lấy từng giọt nước rửa mặt sảng khoái. Đại tướng về quê, không bao giờ dừng xe trước cổng nhà. Xe dừng từ ngoài xa, ông đi bộ, bắt tay, ôm hôn bà con xóm làng, thân mật thăm hỏi bà con sau những ngày xa quê. Thăm quê, Đại tướng tâm sự với người dân Lệ Thủy, Quảng Bình rất nhiều điều. Đại tướng nói làm nông, “dĩ nông vi bản” nhưng khó giàu lên được. Phải đa dạng hóa ngành nghề, khôi phục các làng nghề; cho con cháu phải học hành đến nơi đến chốn, có kiến thức tiên tiến đổi mới tư duy, xóa đói giàm nghèo, vươn lên làm giàu. Phải đoàn kết, đoàn kết là then chốt, như lời Bác Hồ dạy “Đoàn kết, đoàn kết. Đại đoàn kết. Thành công, thành công. Đại thành công”. Có đoàn kết tốt thì không gì là không làm được. Nhớ lời Đại tướng, người dân Lệ Thủy kiên trung đang từng ngày từng giờ đoàn kết, chung sức, góp tay xây dựng quê hương ngày một giàu đẹp.
2- Ông Nguyễn Thanh Đàm, năm nay bước qua tuổi 87, nguyên Chủ nhiệm Cơ quan Giao tế Quảng Bình nhớ lại: “Cơ quan Giao tế - Chuyên gia Quảng Bình thành lập vào ngày 21-8-1954, trong 34 năm tồn tại, đặc biệt ở thời điểm cả nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, Cơ quan Giao tế Quảng Bình là nơi đón tiếp hàng trăm đoàn khách trong nước và quốc tế, các chính khách nổi tiếng, những nguyên thủ quốc gia. Trên đất lửa Quảng Bình, nụ cười của anh chị em cán bộ, nhân viên giao tế lúc bấy giờ đã làm ấm lòng những vị khách quý, trở thành một biểu tượng chủ nghĩa anh hùng cách mạng của Quảng Bình “Hai giỏi” và của cả dân tộc Việt Nam. Những ngày đầu mới thành lập, cán bộ nhân viên cơ quan Giao tế - Chuyên gia Quảng Bình ghi sâu lời đồng chí Nguyễn Tư Thoan, Bí thư Tỉnh ủy dặn dò: “Các anh, các chị phải ý thức đầy đủ nhiệm vụ chính trị đối nội, đối ngoại là vô cùng lớn lao. Phải thể hiện sự mong muốn của Tỉnh ủy, Ủy ban thật chu đáo, an toàn và bí mật. Tinh thần đó phải được toát lên trong việc đón tiếp khách, trong các bữa tiệc chiêu đãi, trong phục vụ buồng bàn, trong lời ăn tiếng nói; lúc đứng, lúc ngồi, khi dạ thưa, chân thành mà vui vẻ, kín đáo mà tế nhị, lễ phép mà chặt chẽ, cởi mở mà bí mật...”. Trên cương vị Chủ nhiệm cơ quan Giao tế - Chuyên gia Quảng Bình, cơ duyên khiến ông Đàm được gặp Đại tướng nhiều lần, trong những lần Đại tướng đến Quảng Bình.
Tiếp chúng tôi trong ngôi nhà khang trang tại phường Bắc Nghĩa, Tp. Đồng Hới, ký ức ông Thanh Đàm gợi mở dần qua những dòng tâm sự mạch lạc, khúc chiết: “Thực ra, mình với gia đình Đại tướng vốn có nhiều duyên nợ. Năm 1939, khi đang học College Vinh, mình theo người lớp trưởng tên Hùng hoạt động cách mạng, trong một lần tham gia rải truyền đơn, anh Hùng bị địch bắt còn mình thì bị đuổi học. Đang bơ vơ nơi thành Vinh chưa biết làm gì thì được cụ Võ Thuần Nho, em trai Đại tướng Võ Nguyên Giáp khi đó đang là Hiệu trưởng Trường Thuận An - Vinh, tiếp nhận vào học tại trường. Những năm tháng đó, mình đã biết về gia đình, nhân thân của vị tướng tài ba, xuất chúng sau này”.
Ba mươi tư năm đồng hành cùng nhân dân tuyến lửa Vĩnh Linh - Quảng Bình, Cơ quan Giao tế - Chuyên gia ghi lại không ít những kỷ niệm, những dấu ấn của các đoàn khách: Chủ tịch Cuba Phiđen Castros; vợ chồng Quốc trưởng Campuchia Nôrôđôm Xihanuc; Chủ tịch nước Cộng hòa DCND Lào Xuphanuvông; các đoàn khách quốc tế đến từ các nước: Liên Xô, Trung Quốc, Pháp, Ba Lan, Cuba, Tiệp Khắc... Trong nước, Giao tế Quảng Bình đón tiếp và phục vụ các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quân đội như: Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chủ tịch Tôn Đức Thắng, Tổng Bí thư Lê Duẩn; Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu, Nguyễn Lương Bằng; các đồng chí từ miền Nam ra có bà Nguyễn Thị Bình, Trịnh Đình Thảo, Nguyễn Hữu Thọ... Những câu chuyện rất đời thường của khách đến với Cơ quan Giao tế - Chuyên gia Quảng Bình bây giờ dù đã mấy chục năm trôi qua ông Thanh Đàm vẫn còn nhớ: Chủ tịch Tôn Đức Thắng cười thật vui khi được anh nuôi biếu một đĩa rau khoai lang; Lời cám ơn chân thành của Tổng Bí thư nước Cộng hòa DCND Lào Cay-xon-phon-vi-hản và tấm Huân chương Hữu nghị Lào dành cho nhà khách Giao tế Quảng Bình; Đại tướng Nguyễn Chí Thanh nhanh nhẹn, hay cười, thường ngồi xổm vặt lông chim với anh chị em giao tế; đồng chí Tố Hữu trước khi ăn hay gõ nhẹ đũa vào bát; bà Nguyễn Thị Bình tự tay xách nước cho riêng mình giúp chị em giao tế bớt đi vất vã... Riêng Đại tướng Võ Nguyên Giáp, ấn tượng sâu đậm để lại trong tâm ông Đàm cho đến tận bây giờ. Ông kể: “Buổi sáng, Đại tướng dậy sớm lắm, khoảng 5 giờ, mặc áo may ô chạy thể dục quanh sân khu Giao tế. Gặp anh chị em cán bộ cơ quan đang làm việc, ông đều gật đầu chào thân mật. Lúc đó trông người Đại tướng rất thư thái, thanh thản và quá đỗi bình dị, đời thường. Những lúc đó mình cứ muốn đứng ngắm Đại tướng mãi không thôi”.
| Ông Võ Đại Hàm bên cây khế trên 100 tuổi ở nhà Đại tướng Võ Nguyên Giáp |
Bà Nguyễn Thị Kim Cúc, người bạn đời của ông Thanh Đàm, nguyên cán bộ cấp dưỡng Cơ quan Giao tế - Chuyên gia lại có một kỷ niệm để đời với Đại tướng: “Năm 1973, ông vào công tác tại Quảng Bình. Tôi nhớ khoảng hai, ba ngày chi đó, ở Cơ quan Giao tế, tôi được giao nhiệm vụ cùng chị Hồng Thị Lan phục vụ ăn uống cho Đại tướng. Khẩu phần buổi sáng thường là xôi đậu đen, món ăn Đại tướng ưa thích. Sáng đầu tiên cùng với Lan đưa xôi lên phòng Đại tướng, hai người sợ lắm, cứ đứng thập thò ngoài cửa. Biết chúng tôi ngại, Đại tướng thân mật nói với ra “Hai cháu vào tự nhiên đi”. Đại tướng ăn sáng, khen xôi đậu ngon, các cháu khéo người, khéo việc, lễ phép”. Bà Kim Cúc cũng cho biết thêm: “Khẩu phần ăn của Đại tướng trong những ngày ở tại khu Giao tế - Chuyên gia Quảng Bình cũng đơn giản lắm! Đại tướng thích trứng gà chấm muối, rau khoai luộc, thịt lợn chấm mắm quầy, bún chấm ruốc, xôi đậu chấm muối mè... Ông ăn mà cứ tấm tắc khen: không mô có những món ăn ngon như Quảng Bình”.
Sau này, mỗi lần Đại tướng Võ Nguyên Giáp về thăm quê đều dành một tình cảm rất đặc biệt đối với vợ chồng ông bà Nguyễn Thanh Đàm - Nguyễn Thị Kim Cúc. Không thấy ông Đàm trong những buổi gặp mặt, Đại tướng đều hỏi: “Đàm mô?”, rồi tin cho bằng được ông về. Năm 2002, gặp Đại tướng, ông Thanh Đàm xúc động: “Đại tướng vô, không có quà chi tặng cho Đại tướng, Đàm xin đọc một bài thơ vậy! Năm thứ mười một/ Của thế kỷ hai mươi/ Khi Bác ra đi tìm đường cứu nước/ Thì anh Văn cũng cất tiếng chào đời/ Ôi đất nước sinh ra những con người/ Đưa dân tộc thoát cảnh nô lệ lầm than/ Lấy đại nghĩa thắng hung tàn/ Lấy chí nhân để thay cường bạo...”. Nghe thơ xong, Đại tướng vỗ tay khen: “Đàm giỏi quá, chụp chung với mình một kiểu ảnh nghe!”.
Năm 2004, khi tâm sự với Đại tướng về hai trận đánh Phai Khắt - Nà Ngần của Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân những ngày đầu mới thành lập, Đại tướng bảo: “Đàm biết lịch sử tường tận như rứa là tốt quá. Thêm một thông tin ni cho Đàm hay: trong trận đánh đồn Phai Khắt, chính tay mình dùng súng lục hạ một tên quan 5 Pháp đó. Chuyện ni ngoài chính sử”.
Khi chúng tôi viết xong bài này, năm cũ Tân Mão sắp qua, năm mới Nhâm Thìn đang đến, Đại tướng Võ Nguyên Giáp bước sang tuổi 101. Tôi nghe đâu đây giữa đất trời xứ Quảng vẫn còn đậm dư âm câu hỏi ân tình của Đại tướng lần về thăm quê cách đây 28 năm về trước “Bún chợ Tréo chấm ruốc... chừ có ngon không?”.
Hà Long