Nhà thơ Kevin Bowen.
(LĐ) -
Phóng viên Lao Động đã phỏng vấn nhà thơ Kevin Bowen - một người bạn của Việt Nam.
Duyên nợ nào đưa ông đến với văn học VN, thưa ông?
- Năm 1986, tôi tham gia phái đoàn giáo sư Mỹ đến thăm VN. Khi đặt chân xuống TPHCM, tôi vô cùng xúc động. Giấc mơ: "Trở lại với VN thanh bình với tư cách một người bạn của tôi đã trở thành hiện thực".
Tôi muốn nghiên cứu về văn học VN, muốn biết người dân VN quan tâm đến điều gì, họ nghĩ gì về cuộc chiến? Đây là những điều mà chúng tôi rất khó để tìm hiểu từ Mỹ. Đạo diễn Nguyễn Quang Minh - người tôi từng gặp ở Boston trước đó - đã giới thiệu tôi với nhà văn Lê Lựu. Chúng tôi đã có những cuộc trao đổi thú vị và sắp xếp cho chuyến thăm tiếp theo vào 6 tháng sau đó.
Tôi đã đưa theo những thành viên xuất sắc nhất tại trung tâm gồm các học giả, nhân viên lưu trữ thông tin... trong chuyến đi kế tiếp đến VN. Năm 1988, chúng tôi bắt đầu các hoạt động trao đổi bằng việc cung cấp viện trợ y tế tại Hà Nội, Hội An, Tây Ninh, Hóc Môn. Sau đó, chúng tôi đưa một số chuyên gia đến thuyết trình tại Hà Nội và mời các nhà văn VN đến Mỹ. Lê Lựu là nhà văn VN đầu tiên đến Mỹ năm 1988 với tư cách khách mời của Trung tâm William Joiner.
Đồng thời, chúng tôi cũng tìm hiểu cách người Mỹ tồn tại sau chiến tranh và quyết định tổ chức hội thảo 2 tuần vào mỗi mùa hè, mời các nhà văn VN chia sẻ quan điểm cùng các nhà văn Mỹ khác. Hội thảo đầu tiên diễn ra năm 1990. Đó là cách chúng tôi bắt đầu.
Trong câu chuyện, nhà thơ Bowen kể: Tôi đóng quân tại những "chiến trường thép" thời đó là Quảng Trị và Tây Ninh. Song ngay khi đến VN, ông đã nhận ra rằng cuộc chiến là sai lầm. "Tôi tiếp xúc với rất nhiều người dân, hành quân đến nhiều nơi và nhận ra rằng cuộc sống ở VN thật đặc biệt. Tôi đã ấp ủ giấc mơ ngay từ khi đó rằng, nếu còn sống, một ngày nào đó tôi sẽ trở lại VN. Nhưng tôi không hề nghĩ nó có thể sớm thành hiện thực. Năm 1969, tôi quay trở về Mỹ, rời khỏi quân ngũ và quay lại trường học, nhưng chưa khi nào nguôi nhớ VN".
Theo nhà văn Nguyễn Quang Thiều, Kevin Bowen là người đầu tiên mở đường cho văn học VN vào Mỹ. Tiểu thuyết hiện đại VN đầu tiên được dịch và giới thiệu ở Mỹ là "Thời xa vắng" của Lê Lựu. Nhưng trước đó, ông cùng những đồng nghiệp của mình ở trung tâm đã âm thầm và miệt mài giới thiệu thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểm, Hồ Chí Minh và rất nhiều nhà thơ VN khác đến với công chúng Mỹ bằng mọi cách thức mà Kevin có thể làm được.
Khi trở về Boston năm 1969, ông bắt đầu sáng tác thơ về cuộc chiến tranh mà ông đã chứng kiến và sau đó là tham gia phong trào phản chiến; về đất nước, con người VN... Một trong những bài thơ nổi tiếng của ông là bài "Chơi bóng rổ với Việt cộng", được viết tặng nhà văn Nguyễn Quang Sáng khi nhà văn đến thăm ngôi nhà của Kevin ở Boston.
Vẫn theo nhà văn Nguyễn Quang Thiều, gần đây, một tuyển thơ VN đồ sộ do Kevin khởi xướng, cùng dịch và xuất bản ở Mỹ. Tập thơ mang tên "Sông Núi", tuyển tập những bài thơ các nhà thơ VN viết trong chiến tranh chống Mỹ.
Ông còn nhớ tác phẩm văn học VN đầu tiên mà ông đã dịch?
- Đó là một bài thơ của Phạm Tiến Duật. Điều khiến tôi chú ý đến bài thơ này là cách bố cục của nó rất khác lạ, cả những âm thanh ngân nga của nó... Tôi đã cố gắng hết mức để truyền tải cảm hứng, ý nghĩa và những nốt nhạc bật lên trong bài thơ sang tiếng Anh. Sau đó, chúng tôi đã có một chuyên mục đặc biệt trên tờ Boston Review về thơ VN và điều đó giúp các nhà làm sách chú ý.
Cánh cửa văn học đã giúp ông thực hiện giấc mơ của mình. Ông có hài lòng về những gì đã làm được trong việc quảng bá văn học VN tại Mỹ?
- Khó có thể nói hài lòng. Chúng tôi có thể làm nhiều hơn nữa. Nhưng vào thời điểm ban đầu, chúng tôi có quá ít dịch giả chuyển ngữ tiếng Việt. Giờ đây việc đó đã được cải thiện, chúng tôi có nhiều tình nguyện viên và công việc ngày càng thú vị hơn.
Tôi cũng hy vọng có thể làm được nhiều hơn nữa trong việc thuyết phục những tờ báo bảo thủ và những đối tượng tại Mỹ luôn có xu hướng chống lại việc giới thiệu văn hóa và văn học từ miền Bắc VN. Tôi rất buồn khi tác phẩm "Thời xa vắng" - vào thời điểm giới thiệu tại Mỹ, đã bị tấn công nặng nề trên báo rằng đó là sách của cộng sản. Đó là một phản ứng tiêu cực!
Liệu ông đã có kế hoạch hợp tác cho thời gian tới?
- Năm 2010, chúng tôi sẽ xây dựng trang web song ngữ trên mạng để giới thiệu các tác phẩm thơ, văn từ VN. Đích đến của chúng tôi là thu hút sự chú ý của công chúng Mỹ trẻ đến văn học Việt. Trang web song ngữ sẽ giúp tiếp cận với các nhà văn trẻ ở VN và đưa các tác phẩm của họ đến với công chúng các nước nói tiếng Anh, thay vì chờ đợi 2 - 3 năm để xuất bản được một cuốn sách. Chúng tôi rất muốn biết các nhà văn trẻ của VN đang trải nghiệm gì, đang đổi mới ra sao. Tôi cũng mong muốn được giới thiệu đến công chúng Mỹ những bài ca dao, dân ca VN.
Theo ông, đâu là những vấn đề mà người đọc Mỹ hiện quan tâm về VN?
- Công chúng Mỹ luôn tò mò về những điều đang diễn ra ở VN. Mỗi khi tôi trở về từ VN, mọi người đều hỏi ở đó ra sao. Tôi cũng rất quan tâm đến những gì các nhà văn VN thuộc thế hệ thứ hai, thứ ba sau chiến tranh viết về cuộc sống hậu chiến. Với lịch sử chung của hai dân tộc, tôi cho đó cũng là tự nhiên khi chúng ta tò mò về những gì đang diễn ra ở đất nước kia. Sự hủy hoại mà chiến tranh gây ra tại VN - đó cũng chính là vấn đề mà nước Mỹ đang đối mặt tại Iraq và Afghanistan.
Văn học VN đang ấp ủ giấc mơ vươn ra thế giới. Ông có thể giúp chúng tôi một lời khuyên chứ?
- Thực ra việc chuyển dịch và xuất bản sách nước ngoài ở thị trường Mỹ không dễ. Nó gồm nhiều công đoạn phức tạp và thường phải mất hai năm để cho ra mắt tác phẩm. Điều quan trọng là các bạn cần giữ được mối liên hệ tốt với các nhà xuất bản Mỹ, các nhà phát hành tại Mỹ. Trước hết là để họ đồng ý nhập sách từ VN để chuyển dịch sang tiếng Anh và phát hành chúng.
Ở Mỹ đã có hẳn chương trình dịch các tác phẩm VN. Các dịch giả phối hợp với các nhà xuất bản nhỏ, nhà xuất bản các trường đại học và đặc biệt một số du học sinh VN tại Mỹ. Ngoài ra, cũng có thể hướng đến việc hợp tác với những tờ báo, tuần báo nhỏ hay làm việc với các trường đại học để quảng bá thêm về văn học VN. Tóm lại có rất nhiều kênh khác nhau để có thể gia nhập thị trường. Vấn đề là chúng ta phải thật kiên trì!
- Cảm ơn ông.
Tô Phương Thủy thực hiện