Lts. Giải Việt Nam học của giải thưởng văn hóa Phan Châu Trinh lần thứ ba được trao cho nhà dân tộc học Georges Condominas, tác giả cuốn sách dân tộc học kinh điển Chúng tôi đã ăn rừng – một tư liệu điền dã quan trọng về người Mnong Gar cao nguyên miền Trung – Việt Nam, từng được nhà nhân loại học Claude Lévi–Strauss đánh giá rất cao. Nhân sự kiện này, chúng tôi đăng bài viết của cộng tác viên Nguyễn Tùng từ Paris về người thầy của mình (ông từng tham gia môt số cuộc nghiên cứu điền dã cùng GS Condominas), kèm phần trích diễn từ của GS Condominas cho lễ nhận giải sẽ diễn ra hôm nay 24.3 tại trung tâm Hội nghị Quốc tế (11 Lê Hồng Phong, Hà Nội).
Thời niên thiếu và quá trình đào tạo
GS Condominas trong một cuộc điền dã tại Tây Nguyên năm 2006. Ảnh của bảo tàng Quai Branly, Robert van der Hilst chụp
Sinh năm 1921 ở Hải Phòng với người cha Pháp và người mẹ mang ba dòng máu Bồ Đào Nha, Hoa và Việt, thuở nhỏ ông đã theo cha sống ở Pháp, Tunisia và Việt Nam.
Ông hay kể chuyện sau đây: Lúc mới tám tuổi, lần đầu ông thấy một người Thượng (thời ấy người ta gọi là “mọi”), đem đến tặng cho bố ông một ché rượu cần để tỏ tình thân thiện. Ông đã rất kinh ngạc và thán phục đối với người Thượng ăn bận sơ sài nhưng có dáng dấp dũng cảm và hiên ngang đó. Sự kiện này in sâu trong trí nhớ của ông đến mức sau này ông đã tìm cách biến huyền thoại cá nhân này thành hiện thực thông qua việc nghiên cứu dân tộc học.
Chỉ sau khi ông quay về Việt Nam (dự định chỉ lưu lại vài tháng) vào tháng 1.1940, ông mới phát hiện ra giới thực dân, các đặc quyền và nhất là sự bất công của giới này đối với tuyệt đại đa số dân chúng. Bị kẹt lại ở Hà Nội trong suốt thế chiến thứ hai, ông vừa học luật vừa học hội họa ở trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Đương nhờ được hoãn tòng quân dài hạn, để rồi rốt cuộc bị gọi vào hải quân.
Sau chiến tranh, ông về Paris học để lấy thêm bằng cử nhân văn khoa (1947) và bằng của trung tâm Đào tạo nghiên cứu dân tộc học (1948).
Sự nghiệp khoa học được thế giới biết đến
Tuy chủ yếu nổi tiếng như là chuyên gia về Việt Nam, đặc biệt về người Mnong Gar, Georges Condominas còn nghiên cứu về nhiều nước khác (Togo, Madagascar, Thái Lan, Lào, Campuchia).
Từ 1948 đến 1950, ông đi điền dã ở làng Sar Luk của người Mnong Gar. Nhờ sớm nói thạo được tiếng của tộc người này, ông đã tham gia vào cuộc sống hằng ngày của dân làng, tiến hành tất cả các cuộc điều tra mà không cần nhờ đến người thông dịch, theo nhịp đi của bốn mùa. Từ cuộc điền dã này, ông đã thực hiện được nhiều công trình khoa học phong phú mà nổi bật nhất là hai cuốn sách gây được tiếng vang lớn.
Nous avons mangé la forêt (Chúng tôi đã ăn rừng) rõ ràng là kiệt tác của Condo. Ngay sau khi xuất bản, nó đã thu hút được sự chú ý của nhiều nhà phê bình văn học cũng như khoa học, và đặc biệt của Claude Lévi-Strauss, lúc đó nổi tiếng như cồn nhờ cuốn Tristes tropiques (Nhiệt đới buồn). Nhà nhân học lớn này đã xem nó như là một tác phẩm thuộc “một loại hình hoàn toàn mới”. Thực vậy, là một “ký sự” được viết tỉ mỉ theo phong cách của Marcel Proust, cuốn sách này nỗ lực theo sát cuộc sống của làng Sar Luk, trong sự tiến triển hằng ngày của nó. Đứng bên lề, thậm chí đi ngược lại một số quan tâm lý thuyết vào thời đó, cuốn sách này phô bày tính chủ thể của nhà dân tộc học và đưa các dân làng ra khỏi sự vô danh. Nhờ được giới phê bình văn học ca ngợi và nhất là nhờ có giá trị khoa học, nó lần lượt được dịch ra tiếng Ý, Nga, Đức, Anh, Nhật và Việt.
Xuất bản năm 1965 trong tủ sách nổi tiếng Terres Humaines (nhà xuất bản Plon), do Claude Lévi-Strauss khai trương với cuốn Nhiệt đới buồn, cuốn L'exotique est quotidien (Cái xa lạ là hằng ngày) sau đó được dịch sang tiếng Tây Ban Nha.
Năm 1970, trong báo cáo đọc khi Condo trình luận án tiến sĩ, nhà dân tộc lớn André Leroi-Gourhan đã xếp hai cuốn sách nói trên – tái bản nhiều lần – vào số “các cuốn sách kinh điển của ngành dân tộc học”. Kể lại kỷ niệm xưa về Condo thời sinh viên, vị giáo sư khả kính này thú nhận đã kinh ngạc về tài kể chuyện của Condo: “Khi được anh kể, một tình tiết tầm thường nhất cũng có được dáng dấp anh hùng ca”.
Trở thành giám đốc nghiên cứu (tức giáo sư) ở trường cao học về Khoa học xã hội, ông lập ra, vào năm 1962, trung tâm Sưu tập tư liệu và nghiên cứu về Đông Nam Á và thế giới Nam đảo (CeDRASEMI) và đảm nhận chức vụ giám đốc. Sau nhiều khóa được bầu vào ban Nhân học – dân tộc học – tiền sử của trung tâm Nghiên cứu khoa học quốc gia (CNRS), ông trở thành chủ tịch của ban này từ 1976 đến 1980. Năm 1977, ông tổ chức hội nghị quốc tế về nhân học ở Pháp dẫn đến việc thành lập hội Nhân học Pháp (AFA).
Nhân dịp ông 60 tuổi, hơn bảy mươi đồng nghiệp và nhà văn, nhà thơ (Claude Lévi-Strauss, Leroi-Gourhan, Pierre Gourou, Georges Pérec, Kenneth White…) đã viết tặng ông hai cuốn sách: Orients và Cheminements. Năm 2007, ông được bầu làm thành viên danh dự của viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO). Ông đã nhiều lần là giáo sư thỉnh giảng ở các trường đại học hàng đầu thế giới. Năm 2006, viện Khoa học xã hội Việt Nam tặng ông huy chương của viện.
Nhà trí thức dấn thân
Đối với Georges Condominas, dân tộc học là cả một quan niệm sống và quan niệm sống đó khiến ông phải dấn thân. Nếu ông chống chủ nghĩa thực dân mạnh mẽ, một phần cũng vì ông từng tham gia vào bộ máy đó: năm 1961 ông đã ký tuyên ngôn nổi tiếng của 121 trí thức lừng danh nhất nước Pháp như Jean-Paul Sartre, Laurent Schwartz, Claude Simon, Simone de Beauvoir… chống lại cuộc chiến tranh thực dân ở Algérie và ủng hộ Mặt trận giải phóng dân tộc Algérie (FNL).
Năm 1972, trong diễn văn khai mạc đọc ở hội nghị hằng năm của hội Nhân học Mỹ, ông đã dùng từ “diệt chủng” (ethnocide) để đả kích hành động của quân đội Mỹ ở Việt Nam. Được mời sang Hà Nội năm 1973 cùng với nhà ngữ học André-Georges Haudricourt, trước những tàn phá khủng khiếp do chiến tranh gây ra, ông đã gợi ý lập ra một bảo tàng dân tộc học hiện đại ở Việt Nam. Từ hai mươi năm nay, ông tích cực hoạt động nhằm bảo vệ di sản phi vật thể của thế giới. Sự nghiệp khoa học cũng như sự dấn thân của Georges Condominas đã khiến ông được thế giới thừa nhận và kính trọng.
Nguyễn Tùng
Đọc thêm: Tôi nợ họ, những người Mnong Gar!