Trong các cuộc kháng chiến trước đây đã có không ít cán bộ, chiến sĩ và nhân dân ta bị bom pháo giặc sát hại hoặc bị địch càn quét bắn giết hàng loạt. Những vụ việc ấy đã xảy ra ở một làng quê, một cánh đồng, một đường phố một căn hầm hoặc một trận địa. Sau đó, hằng năm cứ đến ngày cúng giỗ những người này, người ta gọi là “giỗ trận”. “Trận” đây là trận mạc, chiến trận, đồng nghĩa với chiến đấu, với đổ máu, với hi sinh, chết chóc trong bom đạn của quân thù. Thuật ngữ “giỗ trận” không rõ ai đặt ra từ bao giờ mà đã được nhân dân nhiều nơi sử dụng từ lâu nên nó mang tính dân gian. Nhà thơ Tân Quảng đã mượn thuật ngữ ấy đặt tên cho bài thơ “Giỗ trận” của mình nên chỉ cần đọc cái tên bài là người đọc đã thấy xúc động.
Toàn bài thơ có mười câu lục bát thì tám câu trên mang nội dung thông báo. Sự thông báo ấy cứ được mở rộng dần nghĩa ra ở những câu sau. Trong chiến đấu, cả tiểu đội hy sinh cùng một lúc có gì là đặc biệt? Họ chết để lại cho người còn sống một tình cảm xót thương vô hạn. Tác giả còn cho biết cụ thể về quê quán Hà Bắc, Hà Tây và tuổi đời còn “non choẹt” của những liệt sĩ này… Sự hy sinh mất mát nào cũng để lại niềm đau xót tiếc thương nhưng sự hy sinh mất mát của những người lính “mặt còn non choẹt” để lại cho những người còn sống một niềm tiếc thương xa xót hơn... “Non choẹt” là cách nói của người bình dân rất gợi cảm, nó vừa có sự trong trắng, thơ ngây hồn hậu, vô tư lại vừa có sức sống mãnh liệt, dồi dào. Bài thơ còn cho ta hiểu được cụ thể hơn về sự hy sinh đầy bi tráng của tiểu đội toàn chiến sĩ trẻ cách đây “mấy chục năm trời”. Có thể hiểu đây là một tiểu đội pháo cao xạ đặt trên một ngọn đồi cao hiên ngang nhằm thẳng quân thù mà bắn! Trong trận chiến đấu ấy, họ đã hy sinh oanh liệt, thịt nát, xương tan vung vãi bị vùi lấp khắp đồi. Những trận chiến đấu và hy sinh như thế không hiếm trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước trước đây. Thời gian lùi xa, vết tích của trận chiến đã không còn nữa mà nay đọc lại những vần thơ của Tân Quảng, ta vẫn thấy bùi ngùi, xúc động.
Giá trị tư tưởng tình cảm của bài thơ như đọng lại ở hai câu cuối bài:
Giờ còn sống sót mình tôi
Thắp hương cúi lạy ngọn đồi cỏ may
Nhân vật “tôi” trữ tình xuất hiện đột ngột cuối bài thơ là một sáng tạo nghệ thuật của tác giả. “Tôi” tuy đơn lẻ nhưng lại rất to lớn và đầy cảm động bởi việc làm đầy thiêng liêng, thành kính và nhớ thương. Việc làm ấy như muốn nhắc nhở chúng ta, phải biết đền ơn đáp nghĩa những người đã dám chết để cho chúng ta sống hôm nay.
NGÔ VĂN HIỂU
Giỗ trận
Tháng năm nào có sinh cùng
Xót thương tiểu đội giỗ chung một ngày
Thằng Hà Bắc, đứa Hà Tây
Mặt còn non choẹt, chưa đầy hai mươi
Thế mà mấy chục năm trời
Thịt xương vùi lấp khắp đồi không tên
Sim cằn, cỏ dại mọc lên
Thản nhiên ai đó đã quên một thời
Giờ còn sống sót mình tôi
Thắp hương cúi lạy ngọn đồi cỏ may
(Rút trong tập “Bóng quê” - 2007 của Tân Quảng)