Cách mạng Tháng Tám 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời chưa được bao lâu thì thực dân Pháp quyết tâm xâm lược nước ta. Thực hiện đường lối kháng chiến "toàn dân, toàn diện, trường kỳ, tự lực cánh sinh" và để bảo đảm an toàn nên Trung ương Đảng và Chính phủ, các cơ quan Trung ương chuyển lên Việt Bắc. Bắc Cạn vinh dự và tự hào được Trung ương Đảng, Bác Hồ chọn làm căn cứ xây dựng lực lượng vũ trang và là nơi ở, làm việc của nhiều đồng chí lãnh đạo cao cấp của Đảng, Nhà nước, các cơ quan Trung ương đóng trong những thời điểm khác nhau để lãnh đạo cuộc kháng chiến, thời kỳ này Bắc Cạn là một trong những tỉnh thuộc "Thủ đô kháng chiến".
Với âm mưu tiến đánh cơ quan đầu não kháng chiến, tiêu diệt bộ đội chủ lực của ta, tháng 10-1947 thực dân Pháp huy động hơn 12 nghìn quân tinh nhuệ mở cuộc tiến công lên Việt Bắc, trong đó Bắc Cạn là mục tiêu quan trọng nhất. Tiến công lên Bắc Cạn, giặc Pháp ngày càng bị sa vào thế khó khăn, không lối thoát. Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Bắc Cạn, lực lượng dân quân, du kích lúc tác chiến độc lập, lúc phối hợp bộ đội chủ lực làm cho quân Pháp đi đâu cũng bị đánh, tiếp tế khó khăn và ngày càng bị tiêu hao lực lượng. Sau hai tháng, quân Pháp không thực hiện được mục tiêu cơ bản của cuộc tiến công là "đánh nhanh thắng nhanh" nên chúng chuyển hướng chiến lược sang đánh lâu dài, lấy chiến tranh nuôi chiến tranh. Tại Bắc Cạn, chúng thành lập chính quyền tay sai, cho quân đóng, củng cố năm cứ điểm và một số đồn bốt trên địa bàn tỉnh.
Với quyết tâm " đuổi địch ra khỏi Việt Bắc, trước hết là ra khỏi Bắc Cạn, Cao Bằng", Tỉnh ủy Bắc Cạn quyết định: Tiếp tục củng cố dân quân, du kích, ra sức xây dựng bộ đội chủ lực, chủ động mở các chiến dịch đánh mạnh trên các trục đường giao thông, uy hiếp chúng trong các cứ điểm, tích cực tiến công nhằm tiêu hao, tiêu diệt sinh lực địch, tiến đến giải phóng hoàn toàn quê hương". Năm 1949, cuộc tiến công thực dân Pháp bước vào giai đoạn mới, trên khắp các mặt trận, quân ta dồn dập tiến công địch và liên tiếp giành thắng lợi. Quân và dân Bắc Cạn cũng chủ động phối hợp bộ đội chủ lực mở nhiều đợt tập kích, phục kích, chiến tranh du kích phát triển rộng rãi nên liên tiếp gây cho địch nhiều thiệt hại. Trung đoàn 72 phối hợp Đại đội du kích Ba Bể, các đội du kích huyện Bạch Thông, Chợ Đồn, Ngân Sơn, Chợ Rã đã tổ chức phục kích địch trên đường số 3, đánh địch đi càn trên đường Phủ Thông, Nà Phặc, cầu Nà Cù, quấy rối và bắn tỉa ở chung quanh thị xã Bắc Cạn đã làm cho giặc khiếp sợ, buộc phải co cụm lại.
Thực hiện quyết tâm của Trung ương về việc mở chiến dịch Cao - Bắc - Lạng và chiến dịch phối hợp Đông Bắc với mục đích làm tê liệt đường số 4, triệt tiếp tế của địch trên toàn khu vực Đông Bắc tới giải phóng Bắc Cạn vào Thu - Đông năm 1949. Sau khi nghiên cứu chiến trường, công việc chuẩn bị tiến công địch để giải phóng Bắc Cạn - vị trí tiền tiêu của quân địch trong lòng căn cứ địa Việt Bắc được triển khai khẩn trương. Trung đoàn 72, Đại đội 81 (Bạch Thông), Đại đội 77 (Ngân Sơn), Đại đội 39 (Chợ Rã), Đại đội Cẩm Ly và các Trung đội du kích của huyện Ba Bể, Ngân Sơn, Chợ Đồn, Na Rì cùng các đơn vị bộ đội chủ lực của Bộ tư lệnh tham gia chiến dịch lần lượt tập kết chờ lệnh tác chiến.
Trước đà tiến công ào ạt của quân ta trên các mặt trận đường số 3, số 4 và mặt trận Đông Bắc, quân Pháp ngày càng gặp nhiều khó khăn, lúng túng. Cứ điểm Bắc Cạn bị cô lập, việc tiếp tế cho các cứ điểm ở thị xã Bắc Cạn và Phủ Thông gặp nhiều khó khăn, quân Pháp trên đường số 3 lâm vào tình trạng nguy ngập. Khi phát hiện kế hoạch và chuẩn bị to lớn của quân và dân ta, để tránh nguy cơ bị tiêu diệt, ngày 9-8-1949, sau khi cướp phá thị xã, quân địch tháo chạy khỏi thị xã Bắc Cạn, ngày 11-8 chúng rút khỏi Phủ Thông, sau đó hai ngày rút khỏi Nà Phặc, ngày 15-8 rút khỏi Ngân Sơn. Ngày 17-8 quân ta truy kích địch ở Bằng Khẩu (Ngân Sơn) phá hủy 15 xe quân sự, diệt gần 100 tên địch, thu nhiều chiến lợi phẩm. Với những chiến thắng này, quân và dân Bắc Cạn đã đập tan âm mưu chiếm đóng của địch, tỉnh Bắc Cạn hoàn toàn được giải phóng.
Ngày 24-8-1949, Tỉnh ủy và Ủy ban Kháng chiến hành chính tỉnh Bắc Cạn đã long trọng tổ chức mít-tinh mừng chiến thắng. Trong cuộc mít-tinh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đọc Nhật lệnh, đại diện chính quyền tỉnh đọc Thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào Bắc Cạn sau khi được giải phóng. Sau đó, lực lượng vũ trang và nhân dân duyệt binh, diễu hành chào mừng Bắc Cạn giải phóng.
Đã 60 năm kể từ ngày Bắc Cạn được giải phóng, trải qua nhiều biến động, đổi thay cùng với sự chia tách, sáp nhập về địa giới hành chính của tỉnh, nhưng thời kỳ nào quân và dân Bắc Cạn vẫn thủy chung, một lòng theo Đảng và cách mạng, vượt qua nhiều thử thách để xây dựng quê hương. Từ khi tái lập tỉnh năm 1997 đến nay, được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, sự giúp đỡ tận tình của các Bộ, ngành Trung ương, sự nỗ lực của Đảng bộ và nhân dân các dân tộc trong tỉnh, Bắc Cạn đã đạt được những thành tựu quan trọng và toàn diện trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, xây dựng Đảng. Tốc độ tăng trưởng kinh tế tăng bình quân gấp hai lần so với thời kỳ trước khi tái lập tỉnh, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tích cực. Tổng sản lượng lương thực đạt hơn 150 nghìn tấn, bình quân lương thực đạt 490 kg/người/năm, tăng gần 16% so với năm 2005, tăng gần hai lần so với trước khi tái lập tỉnh. Độ che phủ của rừng tăng từ 45% năm 1997 lên 56% diện tích tự nhiên. Sản xuất công nghiệp tăng khá, giai đoạn 1997 - 2005 tăng bình quân khoảng 25%/năm. Tiềm năng du lịch, khoáng sản, lâm nghiệp bước đầu được khai thác có hiệu quả. Kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội được tăng cường, đến nay 100% các xã có đường ô-tô, điện lưới quốc gia, trạm y tế; cơ sở vật chất phục vụ sự nghiệp giáo dục ngày càng được tăng cường, phát triển cả về số lượng và chất lượng. Năm 2005 tỉnh đạt chuẩn quốc gia về phổ cập giáo dục THCS. Hằng năm tỉnh giải quyết việc làm cho khoảng 5.000 lao động, tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 29%; bộ mặt nông thôn miền núi ngày càng đổi mới. Công tác xây dựng Đảng và hệ thống chính trị được đẩy mạnh toàn diện và có những chuyển biến tích cực trên các lĩnh vực chính trị, tư tưởng và tổ chức; hoạt động của cấp ủy, chính quyền theo hướng gần dân, sát dân và thân dân. Cuộc vận động "Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh" được triển khai đồng bộ, đến nay đã thu được kết quả bước đầu quan trọng, làm theo tấm gương đạo đức của Bác Hồ đang trở thành phong trào tự giác của cán bộ, đảng viên, qua đó củng cố lòng tin của nhân dân các dân tộc trong tỉnh đối với cấp ủy và chính quyền địa phương. An ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được bảo đảm; quốc phòng được củng cố ngày càng vững chắc. Sau ba năm thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ IX, nhiệm kỳ 2005 - 2010, đến nay có 8/42 chỉ tiêu đạt và vượt kế hoạch đề ra; 22/42 chỉ tiêu đạt từ 50% kế hoạch trở lên.
Tuy nhiên, do điểm xuất phát thấp nên đến nay Bắc Cạn vẫn là một tỉnh nghèo, kinh tế chậm phát triển, thu nhập đầu người so với bình quân chung của cả nước ở mức thấp. Với sự quan tâm, giúp đỡ của Đảng, Nhà nước, các Bộ, ngành Trung ương, Đảng bộ và nhân dân các dân tộc trong tỉnh quyết tâm phấn đấu đưa Bắc Cạn sớm vượt qua tình trạng khó khăn, bắt kịp nhịp độ phát triển chung của các tỉnh trong khu vực. Để đạt được mục tiêu đó, tỉnh sẽ tiếp tục đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng; quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống đô thị, khu dân cư nông thôn, xây dựng nông thôn mới; mở rộng thị xã Bắc Cạn, đẩy nhanh tốc độ phát triển để sớm đưa thị xã trở thành đô thị loại ba. Đẩy mạnh việc xây dựng các mô hình phát triển nông - lâm nghiệp hàng hóa phù hợp điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng từng vùng và nhu cầu của thị trường. Khẩn trương xây dựng hạ tầng các khu, cụm công nghiệp, tích cực thu hút đầu tư để khai thác có hiệu quả tiềm năng, lợi thế của địa phương. Đầu tư phát triển mạng lưới thương mại, dịch vụ; giải quyết tốt các vấn đề xã hội, đẩy mạnh xóa đói, giảm nghèo bền vững, nhất là ở các xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, khu căn cứ cách mạng. Kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế - xã hội với xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân, thế trận an ninh nhân dân, bảo đảm giữ vững an ninh chính trị, an ninh nông thôn, trật tự - an toàn xã hội ở địa phương. Thường xuyên quan tâm công tác xây dựng Đảng, củng cố hệ thống chính trị vững mạnh, nhất là ở cơ sở; chú trọng giáo dục, rèn luyện và xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên có phẩm chất đạo đức, có kiến thức khoa học kỹ thuật, có năng lực thực tiễn.
Kỷ niệm 64 năm Cách mạng Tháng Tám, Quốc khánh 2-9 và 60 năm giải phóng Bắc Cạn là dịp để Đảng bộ và nhân dân các dân tộc trong tỉnh ôn lại những trang sử hào hùng của dân tộc, của quê hương. Qua đó khẳng định quyết tâm chính trị, bằng những việc làm cụ thể để toàn tỉnh thực hiện thắng lợi các mục tiêu đã đề ra, sớm đưa Bắc Cạn ra khỏi tình trạng khó khăn hiện nay.
DƯƠNG ĐÌNH HÂN
Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Bắc Cạn