Về ngã rẽ này, người già nơi đây kể lại rằng: Ngày xưa, thực dân Pháp lần đầu đưa quân lên vùng đất Minh Hóa định đóng đồn tại eo Chẹt, xã Tân Hóa- điểm đầu tiên của tuyến đường Cây Khế từ Cao Mại, Ngọc Lâm vào, nhưng chúng chưa xây được đồn thì bị nghĩa quân ông Cao Non đánh phá cho tơi bời phải rút lên Quy Đạt. Để trả thù, chúng đã dùng 4 tấm ván gỗ Lim chắn cửa hang lại để biến Tân Hóa thành một biển hồ. Còn một ngã rẽ về phía nam cũng khoảng 50m thì chảy xuống hang lèn Ton... Cửa hang động Tú Làn như những quyển sách
xếp chồng lên nhau cho thấy trầm tích
thời gian dày hàng trăm triệu năm. Con đường vào hang Tố Mộ Lớn, Tố Mộ Nhỏ (theo giải thích của người dân địa phương gọi là động Tố Mộ bởi cửa động thì ở hung Ton nhưng toàn bộ phần hang động lại đi sâu vào lèn Tố Mộ) và Tú Làn rất khó khăn nhưng đẹp như bức tranh thủy mặc. Khó nhất là vượt lèn Rộ, cao ngất ngưỡng, những người thợ sơn tràng địa phương đã bắc lên đó những thân cây nhỏ để có dấu mà bám vào để đi qua. Dốc gần như thẳng đứng, đá tai mèo lởm chởm, hết lên dốc lại tụt dốc... Đi đến cuối hung Ton gần chỗ nước tiếp tục chảy vào hang, thì bắt gặp cửa hang Tố Mộ Nhỏ. Cửa hang Tố Mộ Nhỏ rộng khoảng 20m, cao khoảng 5-6m, thạch nhũ muôn hình muôn vẻ, ngách nhỏ, ngách to càng làm thêm sự bí ẩn của cái tên Tố Mộ... Hang rộng chừng 3.000 mét vuông, thoáng đãng, mát đến lạnh người. Cuối hang có một ngách hẹp thông với hang phía dưới rộng và sâu hun hút. ánh đèn rọi xuống chỉ thấy lờ mờ như có nước chảy trên đá cuội. Người dân địa phương gọi dòng sông ngầm là rục Poọc. Hang Tố Mộ Lớn thì có nhiều bí ẩn vì trong đó có hai cái cột nhỏ như bắp chân không biết ai dựng lên, trông nhỏ nhắn nhưng lại chắc chắn, không biết làm bằng vật liệu gì, nhiều người muốn đưa về trưng bày ở nhà nhưng không nhổ được... Là một trong những người đầu tiên phát hiện ra những hang này, anh nông dân Đinh Hồng Nhâm (ảnh) ở thôn Quy Hợp 3, xã Xuân Hóa (Minh Hóa) chuyên thả lưới ở vùng rừng Tú Làn cho biết, hang Tố Mộ Lớn còn bí ẩn đến mức người dân địa phương không dám vào bởi họ nói trong đó có ma, xương người của thời xưa và xương động vật vương vãi đây đó trong các góc hang, đặc biệt có nhiều mảnh vỡ của gốm cổ. Rất có thể đây là nơi cư trú của người tiền sử?! Vào hang Tú Làn, một cảnh tượng lộng lẫy hiện ra, vô số đại thạch nhũ đua nhau chen lên ở các vách hang, giữa nền hang, có 3 cột nhũ đá vươn vai thẳng đứng với đường kính hơn 1m đã đưa lại sự ngỡ ngàng cho những ai lần đầu tiên đặt chân đến. Hang Tú Làn dài khoảng hơn 600m, nó hơn hẳn những hang động khác về tuyệt tác thạch nhũ. Như có bàn tay của ai đó sắp đặt. Càng vào sâu, càng choáng ngợp trước những cột thạch nhũ mọc từ dưới nền hang lên. Trầm tích thời gian như lắng đọng, nó được tạo ra bởi hàng tỷ giọt nước từ dòng chảy đá vôi từ hàng triệu năm. Những giọt nước nhỏ xuống, tóe ra, kết tủa lại tạo thành từng cột thạch nhũ tráng lệ lạ thường. Từ ngoài cửa động vào, đi qua 3 cột thạch nhũ, lòng động như càng rộng ra và cao hơn. Phía phải có một "sân khấu" gồm 5 bậc dài gần 100m và rộng khoảng 50m, đá trắng mịn như bông. Chiếu đèn vào thì lóng lánh như có hàng triệu hạt kim cương trộn lẫn. Phía trái là cả một hệ thống thạch nhũ muôn hình muôn vẻ... Vào sâu khoảng 500m luồn qua một ngách hang phía dưới là động nước. Động nước có vòm cao, bề ngang rộng, nước đen ngòm. Điều lạ hơn là mặc dù động khô ở cao hơn mặt nước nhiều, nhưng đất dưới mặt động khá bằng phẳng và tựa như cát mịn chưa kịp khô sau một cơn lũ tràn qua. Tuy thấy vậy mà đi không lún, không để lại dấu chân. Gần ngoài cửa động có rất nhiều những hòn đá cuội màu trắng đục, tròn như những quả trứng, nhưng lại không có hòn nào to hơn quả trứng gà. Nhìn chung toàn bộ hang động ước khoảng gần 2 ha rất sạch sẽ không một lá khô hay một dấu chân thú... Điều khá lạ kỳ là dùng sống dao gõ vào một vài cạnh đá tai mèo, đá gãy trông rất giòn, nhưng đây không phải đá vôi bình thường mà là một thứ đá trắng trong như ngà voi, được cấu tạo bằng nhiều lớp ép lại. Từ cục to có thể chẻ ra thành miếng nhỏ dễ hơn chẻ gỗ. Muốn chẻ miếng dẹp hay miếng vuông tùy ý, miếng nào cũng trắng trong sáng bóng. Có những tảng nước chảy mài mòn nhẵn hết lớp rêu bên ngoài thấy lộ ra màu đá trắng đục như một thứ men gốm cổ vậy... Theo anh Đinh Hồng Nhâm thì động nước ngầm này càng vào sâu càng cao và rộng ra có chỗ rộng hơn 30m và cao hơn 50m, nước sâu trung bình 8-10m; hai bên nhiều chỗ có những bậc tam cấp, ít thạch nhũ. Vào sâu khoảng 6-7 km cảm thấy rất lạnh và khó thở. Anh Nhâm cũng cho biết thêm, có lẽ anh là người vào xa nhất, chưa có ai đi hết động nước ngầm này... Thiết nghĩ, những kiến tạo của vỏ trái đất hàng trăm triệu năm trước đã tạo ra sự đặc biệt về mặt địa mạo của 3 hang động này. Cuối mỗi đáy hang có một ngách nhỏ dẫn xuống một hang động nước mát lạnh. Người ta gọi đó là rục Poọc. Nó như con sông ngầm, dẫn nước từ hung Lèn Đụng chảy ngầm dưới núi, rồi có cửa nước đổ ra hung Tú Làn. Chưa có nhà khoa học hang động nào đặt chân đến đây, nhưng nếu trong tương lai có đoàn thám hiểm nào đến, họ sẽ khám phá được bí ẩn của dòng sông ngầm này. Một số vị cao niên ở xã Tân Hóa, nói dòng nước của vùng núi Tú Làn có sự liên hệ với dòng nước của Động Phong Nha. Không biết đó có là sự thật hay không thì cần phải kiểm chứng một cách khoa học. Người dân địa phương tin rằng, có một dòng nước ngầm nào đó xuyên qua các dãy núi đá vôi rồi đổ về hung Tú Làn trong những lúc mưa to, nước lớn. Vấn đề đó, cần được đánh giá chính xác của giới chuyên môn địa mạo, địa chất. Bởi từ Phong Nha, đi Tân Hóa xa đến gần một trăm cây số. Và hơn thế nữa, cửa hang Tú Làn như sự trầm tích của kiến tạo vỏ trái đất, những lớp đá xếp lên nhau như những quyển sách đầy bí ẩn chưa một ai lần đọc, dòng nước chảy ra từ nó cũng bí ẩn không kém với vẻ đẹp huyễn hoặc. Ở khu vực núi Tú Làn rộng lớn với 99 đỉnh núi đá vôi khổng lồ, kỳ vĩ giữa trời xanh, chạy dài xa ngút tầm mắt, người dân nói còn vô số hang động khác chưa thể khám phá. Tại khu vực này còn sở hữu một di sản đáng giá khác là hàng trăm loài thực vật, động vật sinh sống trên hệ thống núi đá vôi này... Tất cả cần được khám phá và bảo vệ. Bài, ảnh: Trường Sơn
