Đi cùng một cán bộ công an huyện Văn Chấn, chúng tôi men theo các sườn núi của xã Sơn Thịnh, rồi đi ngược theo khe núi lên Suối Lóp của xã Suối Giàng để tìm hiểu thêm về vùng đá này. Dọc đường đi, ầm ĩ tiếng máy mài chế tác đá của hàng chục hộ dân, nhiều xe máy được lắp ráp thêm bộ giảm sóc sau nhằm chở vật nặng chạy nườm nượp, các viên đá to nặng cỡ tấn được lăn từ đỉnh núi xuống che đậy sơ sài chờ thời cơ vận chuyển đi nơi khác... Ngay tại đầu con đường mòn lên núi là tấm biển lớn của doanh nghiệp tư nhân Hoàn Mai: "Chuyên thu gom, mua bán đá suối; chế tác và bán các loại sản phẩm đá mỹ nghệ", sát đó là bãi đá cảnh vừa được chuyển từ núi về nằm la liệt, có hai người dân đang trông coi, mắt gườm gườm nhìn chúng tôi không lấy gì thiện cảm. Các tuyến đường mòn từ đỉnh núi xuống chạy ngang dọc, chỉ người bản địa mới thạo lối để tránh sự kiểm soát của các lực lượng chức năng. Một thực tế đang diễn ra ở Suối Giàng là dù xã và huyện có tăng cường quản lý xử phạt hành chính, nhưng do lợi nhuận cao, đầu ra tốt nên việc khai thác ồ ạt đá cảnh vẫn tiếp diễn tại đây. Nguy cơ tai nạn lao động luôn rình rập khi việc vận chuyển các khối đá cảnh nặng cả tấn rất thủ công, một số lao động tại đây đã bị thương tích do không có bảo hộ lao động. Đội trưởng quản lý thị trường số 7 Vũ Mạnh Thực bức xúc cho biết: Theo Quyết định 124 ngày 7-4-2009 của UBND huyện Văn Chấn, huyện giao cho chúng tôi phối hợp Công an, Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Công thương huyện kiểm tra, kiểm soát, quản lý khoáng sản (đá cảnh) trên địa bàn huyện. Ngoài việc rà soát, ký cam kết với bảy hộ ở xã Suối Giàng, 18 hộ xã Sơn Thịnh không được khai thác, thu mua, vận chuyển đá cảnh từ địa bàn đi nơi khác, chúng tôi đã xử phạt hành chính 21 hộ khác; xử lý vi phạm hành chính bốn vụ vận chuyển trái phép với số tiền hơn 10 triệu đồng, bán hàng tịch thu nộp vào ngân sách Nhà nước hơn 62 triệu đồng. Riêng Công an huyện Văn Chấn cũng xử lý hai vụ với số tiền phạt hơn 7 triệu đồng. Công an viên cùng dân quân xã Suối Giàng đã lập chốt canh giữ liên tục nên tình trạng vận chuyển lớn không còn. Tuy nhiên, một khó khăn đặt ra là việc xử lý theo Nghị định 150/2004/CP và 77/2007/CP của Chính phủ về vi phạm quản lý khoáng sản chỉ có mức phạt tối đa là 5 triệu đồng, chưa đủ sức răn đe, nên tình trạng buôn bán, vận chuyển trái phép đá cảnh ra khỏi địa bàn Văn Chấn vẫn tiếp diễn. Thậm chí có doanh nghiệp tư nhân làm dự án trồng chè shan, nhưng lại muốn xây dựng trụ sở công ty vào đúng mỏ đá cảnh với ý đồ khai thác loại đá cảnh này, khi chính quyền không đồng ý đã phải rút lui. Trên thực tế, những bộ bàn ghế đá cảnh qua sơ chế được bán tại đây có giá từ 50 đến 70 triệu đồng; mỗi viên đá nhỏ có giá từ vài chục nghìn đến cả triệu đồng, là thu nhập không nhỏ đối với người dân vùng cao nơi này nên người dân không dễ dàng từ bỏ mối lợi này. Khắc phục tình trạng trên, UBND tỉnh Yên Bái đã có công văn yêu cầu huyện Văn Chấn giữ bằng được nguồn tài nguyên quý nêu trên. Ngày 3-6 vừa qua, Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam có công văn yêu cầu tỉnh Yên Bái cấm các hoạt động khai thác, chế biến đá cảnh trong khu vực này. Tỉnh Yên Bái sớm làm việc với Bộ Xây dựng để trình Thủ tướng Chính phủ quyết định đưa vùng đá mỹ nghệ Suối Giàng vào quy hoạch chung của cả nước. Thanh Sơn