Theo số liệu thống kê, trong hai tháng qua, xuất khẩu chỉ tăng 0,1%. Trong khi đó, dù có các dự báo lạc quan rằng, trong quý II và III-2010, xuất khẩu có khả năng phục hồi tăng trưởng, song đó chỉ là sự tăng trưởng so với năm “đáy” 2009, chứ chưa thể đạt tới ngưỡng cao ở thời điểm trước khủng hoảng. Thị trường thế giới chưa thể bình yên trở lại, nhất là ở những nền kinh tế phát triển. Bởi vậy, xuất khẩu chưa thể trở lại thời kỳ “hoàng kim”. Biện pháp thường được nói tới là phải thúc đẩy sản xuất, mở rộng “săn lùng” thị trường mới với những mặt hàng xuất khẩu mới. Thế nhưng nhập khẩu vẫn có xu hướng tăng nhanh.
Cũng thật dễ hiểu vì khi thị trường hồi phục, đương nhiên nhu cầu nhập hàng hóa là rất lớn. Khi mà xuất - nhập khẩu không cùng bước song hành, thì cán cân hai đầu càng có độ nghiêng lệch lớn. Có nghĩa là nhập siêu sẽ tiếp tục tăng cao, nhất là khi giá nguyên vật liệu thế giới đang có chiều hướng tăng, tác động đến giá nhập khẩu. Cộng hưởng với việc điều chỉnh tỷ giá hối đoái gần đây, càng đẩy giá lên thêm một nấc. Thống kê cho thấy, do giá tăng, kim ngạch xuất khẩu 2 tháng đầu năm đã tăng thêm tới 600 triệu USD. Tất nhiên sự tăng giá này phần nào có lợi cho hàng hóa xuất khẩu. Việc tỷ giá điều chỉnh cũng được kỳ vọng sẽ góp phần giảm nhập khẩu, qua đó giảm tỷ lệ nhập siêu.
Theo dự báo của Bộ Kế hoạch - Đầu tư, trong quý I-2010, con số nhập siêu sẽ là 2,6 tỷ USD bằng 18,3% kim ngạch xuất khẩu. Dường như cái vòng luẩn quẩn xuất khẩu - nhập khẩu - nhập siêu lại bắt đầu xuất hiện. Chỉ có thể thoát khỏi cái vòng luẩn quẩn này bằng các biện pháp triệt để, tận gốc. Nhập siêu là rất khó kiềm chế. Việc nhập siêu tương đương 20% kim ngạch xuất khẩu là dễ hiểu, vì nước ta phải nhập khẩu lượng lớn nguyên vật liệu cho sản xuất. Ấy là chưa kể một lượng lớn hàng tiêu dùng, hàng xa xỉ vẫn chưa được nhập về.
Thậm chí như phát biểu của Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ tại cuộc họp báo thường kỳ tháng 2 của Chính phủ, nước ta đang nhập khẩu cả chân gà, nội tạng động vật… Vì vậy, vấn đề cơ bản nhất và lâu dài là làm sao cơ cấu lại các mặt hàng nhập khẩu, hạn chế nhập khẩu các mặt hàng không thiết yếu. Tiến một bước xa hơn, phải khuyến khích đẩy mạnh sản xuất các hàng hóa xuất khẩu bằng các nguyên liệu sản xuất trong nước. Cần có một cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp trong nước.
Tại phiên họp thường kỳ tháng 2 của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo cần áp dụng các hàng rào phi thuế quan một cách hợp lý để kiềm chế nhập siêu. Rất nhiều biện pháp đã được đặt ra, nhưng nếu chỉ thực hiện đơn lẻ, mà thiếu tính hệ thống, thiếu sự đồng bộ và thiếu xử lý từ gốc rễ, thì xem ra việc cân bằng hai đầu cán cân xuất - nhập khẩu vẫn còn nan giải. Cũng không nên quên một thực tế là tình trạng nhập lậu vẫn diễn biến ngày càng phức tạp và tinh vi. Nước ta vẫn là “chỗ trũng” chứa hàng lậu từ biên giới phía Bắc, Tây Nam. Đây cũng là sức nặng đáng kể làm nghiêng lệch cán cân xuất - nhập khẩu.